Spis Treści

WSZYSTKO PŁYNIE

WSTĘP

O ZAMKU, W KTÓRYM PŁYWAŁY RYBY

OPOWIEŚĆ MRÓWKI

PUSZCZA

KSZTAŁT CIECZY

SAGA NA DZIEWIĘĆ POKOLEŃ (W DUŻYM SKRÓCIE)

RUCH KONIKA

KROKODYL I PANNY

POD WIELKĄ FALĄ

LINA PŁYNIE

POSKROMIENIE RABUSIA

POCZĄTEK

PODZIĘKOWANIA

BIBLIOGRAFIA

WSZYSTKO PŁYNIE

Katarzyna Kobylarczyk

Kraków 2016

Redakcja merytoryczna i dobór ilustracji: Joanna Nowostawska-Gyalókay

Współpraca: Paulina Kasprzycka

Opracowanie redakcyjne, adiustacja: Marcin Hernas

Korekta: Ewa Ślusarczyk

Projekt graficzny, skład i łamanie: Agnieszka Buława-Orłowska

Przygotowanie do druku: Zbyszek Czapnik

Konwersja do EPUB/MOBI: Lech Dulian

Na okładce: Skok jednego z pływaków amerykańskich podczas zawodów, które odbyły się w parku Krakowskim (w miejscu dzisiejszego placu Inwalidów) w sierpniu 1936 roku. Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

ISBN 978-83-61406-97-6

© by Małopolski Instytut Kultury, Kraków 2016

Publikacja powstała w ramach XVIII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego.

www.dnidziedzictwa.pl

Nakład: 6000 egz.

Druk: Drukarnia Leyko

Partner publikacji:

WSTĘP

Szanowni Państwo!

Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego to jedno z najważniejszych przedsięwzięć, które służą odkrywaniu i prezentacji bogactwa kulturowego naszego regionu. Dni Dziedzictwa mają już swoje stałe, ważne miejsce w kalendarzu małopolskich imprez, o czym świadczy, między innymi, stale rosnąca liczba ich uczestników.

Zachęcam Państwa do udziału w tegorocznych Dniach Dziedzictwa i podjęcia podczas dwóch majowych weekendów fascynującej podróży w czasie. To już XVIII odsłona tego wydarzenia, podczas której w naszym regionie będzie można zwiedzić łącznie piętnaście obiektów zlokalizowanych w Krakowie, Ojcowie, Zatorze, Czernej, Krużlowej, Zbyszycach i Kwiatonowicach.

Małopolskim Dniom Dziedzictwa Kulturowego towarzyszyć będzie w tym roku hasło Wszystko płynie. Skupimy się na znaczeniu wody dla człowieka i przestrzeni, która go otacza. W czasie naszych majowych spotkań, a także w niniejszej publikacji wspólnie z Małopolskim Instytutem Kultury zachęcam do zanurzenia się w rzece opowieści o fascynujących postaciach i zabytkach, nieznanych i często na co dzień niedostępnych.

Serdecznie zapraszam do wypłynięcia w Małopolskę!

Jacek Krupa

Marszałek Województwa Małopolskiego

Kiedy Heraklit z Efezu mówił, że nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki, przyświecało mu przekonanie, że jedyną stałą w dziejach świata jest zmiana. Niczego nie możemy być pewni – co dziś wydaje się oczywiste, jeszcze wczoraj było nie do pomyślenia. Świat wciąż ulega przekształceniom, a my wraz z nim.

Widać to jasno podczas studiowania historii miejsc. Nowe budynki pojawiają się i nabierają znaczenia, by z czasem popaść w ruinę i zapomnienie; rzeki zmieniają swój bieg; tętniące życiem miejscowości bezpowrotnie znikają z mapy regionu. Jadąc znajomą trasą czy spacerując dobrze znanymi ulicami, często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że 10, 20 czy 100 lat wcześniej wyglądały zupełnie inaczej.

Tegoroczną edycję Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego poświęciliśmy relacji budynków i wody. Przedstawiamy miejsca, dla których woda ma lub miała ogromne znaczenie. Jej obecność, jej bliskość, a czasem jej brak odcisnęły na nich niezatarte piętno, w taki czy inny sposób je ukształtowały.

Zachęcamy Państwa do samodzielnego szukania związków pomiędzy zabytkami i wodą. Czasem wydadzą się one oczywiste, czasem ich odnalezienie będzie wymagało trochę więcej czasu i zaangażowania. Jednego wszelako mogą być Państwo pewni: przecież i tak wszystko płynie.

Joanna Orlik

Dyrektorka Małopolskiego Instytutu Kultury

Woda

Kropla deszczu mi spadła na rękę,

utoczona z Gangesu i Nilu,

z wniebowziętego szronu na wąsikach foki,

z wody rozbitych dzbanów w miastach Ys i Tyr.

Na moim wskazującym palcu

Morze Kaspijskie jest morzem otwartym

a Pacyfik potulnie wpływa do Rudawy

tej samej, co fruwała chmurką nad Paryżem

w roku siedemset sześćdziesiątym czwartym

siódmego maja o trzeciej nad ranem.

Nie starczy ust do wymówienia

przelotnych imion twoich, wodo.

Musiałabym cię nazwać we wszystkich językach

wypowiadając naraz wszystkie samogłoski

i jednocześnie milczeć – dla jeziora,

które nie doczekało jakiejkolwiek nazwy

i nie ma go na ziemi – jako i na niebie

gwiazdy odbitej w nim.

Ktoś tonął, ktoś o ciebie wołał umierając.

Było to dawno i było to wczoraj.

Domy gasiłaś, domy porywałaś

jak drzewa, lasy jak miasta.

Byłaś w chrzcielnicach i wannach kurtyzan.

W pocałunkach, całunach.

Gryząc kamienie, karmiąc tęcze.

W pocie i rosie piramid, bzów.

Jakie to lekkie w kropli deszczu.

Jak delikatnie dotyka mnie świat.

Cokolwiek kiedykolwiek gdziekolwiek się działo,

spisane jest na wodzie babel.

Wisława Szymborska

Widok z ziarnkiem piasku, Poznań 1996

O ZAMKU, W KTÓRYM PŁYWAŁY RYBY

Zamek w Zatorze

Zator z lotu ptaka. Na pierwszym planie kościół, zamek i dworska oficyna (przed wojną pełniąca funkcję kuchni), na drugim – rzeka Skawa i część zatorskich stawów, październik 1938. Ze zbiorów prywatnych

Nie wydaje mi się, żeby istniał drugi zamek, w którym byłoby tyle wody. To znaczy, wiesz – w środku. Nie myśl o fosach, o fontannach w ogrodach. Mówimy o wnętrzu. Czy znasz inny zamek, w którym pływałyby ryby? I to nie welonki, nie skalary czy inna akwariowa drobnica, tylko prawdziwe karpie?

Oczywiście, to musiało być ogromnie kłopotliwe. Ile trudności! Braki w podstawowych instalacjach, nienormatywne rozstawy, niestandardowe mury, przestarzałe rozwiązania; te wielkie sale nie do podzielenia na zgrabne pracownie, te wysokie sufity nie do oświetlenia biurowymi żyrandolami, te przestrzenie nie do ogrzania siedmioma żeberkami kaloryfera, te stare dębowe szafy, w których nijak nie chce się zmieścić segregator, o worku z karmą nie wspominając… Zaadaptowanie zamku, by mogły w nim pływać ryby, naprawdę nie było łatwe.

Ale tu, w Zatorze, to się udało.

Podciągnięto instalacje. Postawiono ścianki działowe. Zawieszono żyrandole. W stare podłogi wmurowano betonowe baseny. I zatorski zamek, skąd niegdyś Piastowie rządzili księstwem i gdzie Anetka Potocka wieszała na ścianach Velázqueza – ten właśnie zamek, przejęty przez Instytut Zootechniki PAN w Krakowie w 1951 roku, z powodzeniem, choć nie bez trudu, udało się przekształcić w siedzibę dla różnych instytucji, w tym dla Samodzielnej Pracowni Biologii Ryb i Środowiska Wodnego, i prowadzić w nim przez lata prace doświadczalne nad hodowlą karpia.

Wieczorem, kiedy zapadał zmrok, ludzie zdejmowali białe fartuchy, odwieszali je na kołki, gasili światła i wychodzili, zamykając za sobą drzwi. Wtedy ryby zostawały same. Nocą całe piętro zamku należało do nich. Było cicho, cicho i ciemno, czasem w mroku plusnęła jakaś płetwa, zafalował ogon, bezgłośnie otworzył się wąsaty pyszczek. Czy ryby śpią? Trudno powiedzieć. Nie mają powiek, a specjaliści mówią, że ich mózg nigdy nie wchodzi w fazę REM. Co oznacza także, że nie śnią. Lecz nocą, gdy jest cicho i ciemno, ryby zamierają w bezruchu, półprzytomne, nieobecne… Kto wie, o czym wtedy myślą (jeśli myślą). Kto wie, co im się jawiło, co mogło im się jawić nocą, tu, w zamku.

Nie uważasz, że to niesprawiedliwe, że ryby nie mają głosu? Jeśli o mnie chodzi, chętnie bym im go oddała. Naprawdę wolałabym, żeby to one zreferowały tę historię zamiast mnie.

Elementy napływowe

Może najpierw opowiedziałyby ci o Skawie. O tym, jak płynie spokojnie i trochę leniwie, aż natrafia na wzgórze, które musi ominąć. W tym miejscu w X lub XI wieku powstaje gród, a potem wieś i targowisko i właśnie od tego zatoru miejscowość bierze swoją nazwę. Problem w tym, że tak naprawdę nie mógłby o tym wiedzieć żaden polski karp. Nie jest jasne, skąd i kiedy karpie wzięły się w Polsce, bez wątpienia jednak zawsze były elementem, no cóż, napływowym. Możliwe, że przywieźli je z sobą cystersi. To oni bowiem założyli pierwsze polskie stawy rybne – w dolinie Baryczy. I nie było to wcześniej niż w 1136 roku. Może tu, do Zatora, karpie przywiozły siostry benedyktynki?… Bo kiedy w księgach pojawia się pierwsza wzmianka o Zatorze, mowa jest o tym, że komes Klemens darowuje wieś o tej nazwie benedyktynkom ze Staniątek. To było w 1228 roku. Gród na drugim brzegu rzeki Skawy istniał już wówczas od dawna. Wznosił się na skalistym pagórku, który dziś nazywa się Grodziskiem. Zator należał wówczas do kasztelanii oświęcimskiej. To były trudne czasy: trwało rozbicie dzielnicowe, ziemie przechodziły z rąk do rąk – jeśli pozwolisz, nie będziemy się w to zbyt zagłębiać. Moglibyśmy utonąć. Mogę ci za to powiedzieć, że w 1291 roku Mieszko Plątonogi, wnuk Bolesława Krzywoustego, wyraził zgodę na budowę trzech młynów na Skawie w Zatorze oraz oczyszczenie z mułu pobliskiego jeziora w Bachowicach i wykorzystanie go do hodowli ryb. Tak zaczęła się wspólna historia Zatora i ryb, choć nie wiadomo, czy akurat karpi. Na pierwszą pisemną wzmiankę o nich trzeba będzie czekać jeszcze 100 lat, kiedy to Jan Długosz dostrzeże trzy karpie w herbie rycerzy z rodu Korczbok, stających do bitwy pod Grunwaldem. Nie pędźmy jednak tak szybko. Przegapilibyśmy ważne wydarzenia. Ominęłaby nas na przykład lokacja nowego miasta Zator – w 1292 roku, w sąsiedztwie dawnej wsi, na miejscu targowiska. Stawy rybne szybko okazują się strzałem w dziesiątkę i Zator zaczyna się cieszyć sławą „spiżarni Krakowa”. Wkrótce zostanie samodzielnym księstwem.

W latach trzydziestych XV wieku umiera książę oświęcimski Kazimierz. W testamencie dzieli swoje księstwo między trzech synów: Wacława, Przemysła i Jana IV (Janusza). Wacław otrzymuje nowo wyodrębnione Księstwo Zatorskie, Przemysł Księstwo Toszeckie, a Janusz Oświęcim. Kiedy w 1445 roku bracia osiągają pełnoletniość, wszyscy trzej otrzymują tytuły książąt oświęcimskich. A książę – jak wiadomo – potrzebuje zamku; bracia łożą więc na budowę zamku w Zatorze dla Wacława.

Na szczęście w okolicy jest sporo dobrego surowca. Na wzgórzu Grodzisko leży mnóstwo białych kamieni z rozebranych kilka lat wcześniej umocnień. Książę każe z nich zbudować dwupiętrowy zamek na stromej skarpie nad Skawą. Niebawem ma do dyspozycji cztery duże izby i trzy komnaty na parterze oraz wielką salę i cztery dalsze pokoje na piętrze. Stajnie zamykają budynek w czworobok i książę Wacław może stąd z powodzeniem rządzić Księstwem Zatorskim.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak wyglądał nasz książę, wejdź do zatorskiego kościoła i odszukaj masywną, gotycką chrzcielnicę z brązu. Na przytwierdzonej do niej plakiecie widnieje portret brodatego mężczyzny z tarczą i włócznią w rękach – to zapewne właśnie on.

Księciobójca

A może od razu opowiedziałyby ci o synu Wacława, Janie V (także Januszu)? Patrz, jak ochoczo otwierają pyszczki, nie mogą się powstrzymać. Historia o Januszu to ich popisowy numer. Trudno się dziwić. Czy znasz wielu książąt, którzy zginęli przez ryby? I nie mówimy tu wcale o zadławieniu ością!

Książę Janusz znał się na rybach. Wiedział, że stawy to potęga. Księstwa Oświęcimskie, Zatorskie i Ziemia Wieluńska od pewnego czasu przodowały w hodowli ryb. W niektórych wsiach zachodniej Małopolski chów zaczął wypierać uprawę zboża. Rocznie kilkadziesiąt ton karpi z Zatora trafiało na Wawel, na stół samego króla. Rybny przemysł rozrastał się i w 1493 roku Janusz zgodził się nawet, by mieszczanie z Zatora wykopali dwie sadzawki i napełnili je wodą doprowadzoną z Wieprzówki.

Zator musiał wówczas wyglądać pięknie. Błękitne tafle spokojnej wody z precyzją podzielone przez groble i kanały błyszczały zapewne w świetle słońca. Tego dnia książę Janusz, jak zawsze, osobiście objeżdżał konno swoje włości. Dopiero w okolicach Spytkowic przyjemność zepsuł mu widok zbliżających się jeźdźców. Niech to szlag, przeklął pod wąsem książę, to Myszkowscy!

Na początku XVI wieku bracia Myszkowscy to były naprawdę grube ryby. Należała do nich jedna trzecia wszystkich stawów hodowlanych w Oświęcimiu i Zatorze. Marcin Myszkowski co roku odławiał prawie 30 ton ryb. Jego brat Wawrzyniec – którego nazywano Karpiem – miał natomiast sadzawki w Podolszu, Przeciszowie i Palczowicach. Większość wykopali dla niego jeńcy tatarscy. Któregoś roku, za zgodą księcia Janusza, Wawrzyniec nabył staw w Laskowej. Księciu jednak nie w smak musiała być ta transakcja, bo wstrzymywał wodę, która nawadniała staw. Myszkowski był w tej sprawie u samego króla; król nakazał Januszowi wodę oddać. Książę jednak nie podporządkował się rozkazowi.

To spotkanie na polach Spytkowic nie mogło się skończyć dobrze.

Różnie się potem o nim mówiło. Niektórzy twierdzili, że to był pojedynek. Inni – że morderstwo. Świadkowie nabrali wody w usta. Karpie – nawet jeśli coś widziały – milczały. Czy to zresztą ważne, jak było? Skutek był jeden, i jeden był trup. W zamkowej kaplicy, a może po prostu w gotyckim kościele pod wezwaniem św. Wojciecha i św. Jerzego, który od niepamiętnych czasów sąsiadował z zatorskim zamkiem (możliwe, że pierwszy kościół ufundował w tym miejscu jeszcze komes Klemens), stanęły mary i legło na nich zimne książęce ciało.

Konsekwencje śmierci księcia Janusza były poważne. I nie chodziło bynajmniej o to, że „Karp” Myszkowski został przez króla Zygmunta Starego skazany na banicję (zrehabilitował się dopiero, walcząc pod Orszą). Gorzej działo się w Księstwie Zatorskim: Janusz nie zostawił po sobie potomków.

W 1564 roku, 51 lat po jego śmierci, Księstwo zostało wcielone do Rzeczypospolitej. Opustoszały zamek przeznaczono na sejmiki powiatowe i sądy ziemskie. Na dole, w piwnicach, zrobiono więzienie i jeszcze długo później odnajdywano w nich ludzkie kości.

Jeśli dobrze się nad tym zastanowić – wszystko to stało się przez wodę. Przez wodę dla ryb.

Z całym wdziękiem elegancyi

Mimo wszystko nie wydaje mi się, by opowiedziały ci o Anetce. Co mogły o niej wiedzieć? Nic prawie. Anetka zresztą też nie wiedziała o rybach za wiele. Anna z Tyszkiewiczów Potocka-Wąsowiczowa znała wszystkie arcydzieła literatury (jeśli nie w oryginale, to w przekładach), była „wyborną znawczynią we wszystkich gałęziach sztuki”, sama nieźle malowała, jeszcze lepiej radziła sobie z architekturą i ogrodnictwem. Miała dowcip tak cięty, że zwano ją tyranem salonów. Przodowała we wszystkich grach towarzyskich, zwłaszcza tych wymagających błyskotliwości. W kwestii powierzchowności sama sobie wydawała się interesującą. Mniej błyskotliwe koleżanki uważały jednak, że była mała, brzydka i, no cóż, garbata.

W 1830 roku, kiedy odziedziczyła Zator po swojej matce, Konstancji Poniatowskiej, rybna potęga Zatora należała już do przeszłości.

Upadek zaczął się w XVII wieku wraz z potopem. Szwedzi pospuszczali wodę ze stawów, zjedli tyle ryb, ile mogli, a resztę po prostu zniszczyli. Po pierwszym rozbiorze Polski ziemie zatorskie przeszły w ręce Austriaków, którzy zamierzali zasypać sadzawki i obsiać je pszenicą.

Anetka też nie miała planów ratowania zatorskich stawów. Stawy obchodziły ją tylko jako ozdoby ogrodu, który urządziła wokół zatorskiego zamku (a zrobiła to tak doskonale, że proszono ją potem o konsultację projektu Ogrodu Saskiego w Warszawie). Tę wiedzę o ogrodach, architekturze i sztuce zawdzięczała w dużej mierze swemu byłemu teściowi, hrabiemu Stanisławowi Kostce Potockiemu. Za jego syna Aleksandra, „człowieka raczej mdłego i zblazowanego”, wyszła w 1805 roku. Małżeństwo nie było szczęśliwe, lecz Anetka dzięki niemu umocniła swoją pozycję na salonach. Tam właśnie czuła się jak – excusez le mot – ryba w wodzie. Zanim więc wdała się w romanse i ostatecznie rozwiodła, Anna Marianna Ewa Apolonia spędziła 16 lat, goszcząc cara, gawędząc z Talleyrandem, grając w wista z Napoleonem („– O co zagramy? – spytał Napoleon. – Ach, Wasza Cesarska Mość, o jakieś miasto, jakąś prowincję, jakieś królestwo!”). Chyba jednak żadna z tych znajomości nie roznieciła jej wyobraźni tak mocno jak wizyta w Puławach, gdzie Izabela Czartoryska gromadziła „pamiątki wszystkich krajów” i „słynności wszystkich epok”. Anetka zobaczyła tam warkocz Agnieszki Sorel, fotel Szekspira (przeżarty przez robactwo), stół Woltera i modlitewnik faworyty Ludwika XVI – i zamarzyło jej się urządzić coś podobnego u siebie.

Gdy wraz z synem Maurycym i drugim mężem (przystojnym, choć nie tak ustosunkowanym pułkownikiem Stanisławem Dunin-Wąsowiczem) sprowadziła się do Zatora, mogła wreszcie zrealizować to marzenie.

Najpierw wzięła się za zamek. Zatrudniła Franciszka Marię Lanciego, z pochodzenia Włocha, architekta doświadczonego w renowacji starych budowli. Dla Wąsowiczów Lanci projektował już kaplicę w katedrze na Wawelu. W Zatorze wzorował się na średniowiecznej architekturze angielskiej. Pomagali mu Parys Filippi i Stanisław Gołębiowski. Romantyzm, neogotyk – to ukochane style Anetki, która być może, dlaczegóż by nie, sama zaangażowała się w projekt. Zamek zyskał ryzalit, nakrytą hełmem wieżę i neogotycką loggię. Obok stanęła takaż oficyna. Dostępu do całości bronił mur z krenelażem. Anetka kazała w niego wmurować różne starocie: jakąś płaskorzeźbę, renesansowy herb Łodzia, kartusz z Ostoją. Podobnie zrobiła z kościołem. Zaplanowała, że uczyni z niego „Domek Gotycki”, podobny do tego, który widziała w Puławach. Wkrótce na murach kościoła pojawiły się ułomki starych płaskorzeźb, tarcz herbowych i nagrobków.

Najcenniejsze zbiory Anetka przechowywała „z całym wdziękiem elegancyi rozrzucone po sklepionych komnatach” zamku.

Miała tam srebrną tacę królowej Bony i róg myśliwski króla Augusta II. Miała siodło Sobieskiego, pas do ładownicy księcia Józefa Poniatowskiego, grot od sztandaru Stanisława Augusta i słoik z apteki Augusta III. Od męża – niegdyś zaufanego adiutanta Napoleona – pożyczyła pozłacany widelec Bonapartego. Kiedy podczas rozbiórki starej gorzelni w Dworach koło Oświęcimia robotnicy natrafili na dziwną marmurową płytę – niby „taflę grobową” – z hieroglifami, których nikt nie potrafił odczytać, zaraz doniesiono o tym pani Potockiej-Wąsowiczowej. Czy kiedykolwiek dowiedziała się, że te znaczki to osmańsko-turecki alfabet, a napis mówi, że w 1716 roku niejaki Ali Pasza, wielki wezyr z czasów sułtana Ahmeda III, ufundował meczet w nieznanym bliżej miejscu? Chyba nie. Podobno zawiesiła tablicę do góry nogami. Mimo to nie można było odmówić Anetce gustu i smaku. Część z ponad dwóch i pół miliona polskich florenów, na jakie w 1844 roku wyceniała swój znaczny majątek, przeznaczyła na sztukę. Najpierw przygotowała dla niej ściany; niejaki Liatti z Italii i Polak Kajetan Goliński ozdobili sale parteru w stylu włoskiego renesansu. Namalowali sceny polowania w sali Myśliwskiej i paprocie w Paprociowej. W Bluszczowej kazali delikatnym motylom igrać wśród liści, w Złotej sufity pokryli czternastokaratowym złotem. W takiej scenerii Anetka mogła wyeksponować swoje zdobycze. A było co eksponować. Sprowadziła do Zatora obrazy między innymi Velázqueza, Zurbarána, Canaletta i ponoć portret młodej damy w zielonej szacie samego Leonarda da Vinci.

Nic więc dziwnego, że do zamku zjeżdżali turyści.

Ci, których wiatry przywiały w tym czasie w okolice Zatora, nie mieli zresztą zbyt wielkiego wyboru. Odkąd podupadły stawy, Zator utracił swą świetność. Nie było tu ani jednego domu o dwóch piętrach, a piaszczysty rynek otaczał „rząd lepianek, pozasłanianych z przodu parawanami z pobielanych desek”. Na szczęście fortuna już wkrótce miała się odwrócić. 20 kwietnia 1880 roku Adolf Gasch, dzierżawca folwarczny wsi Kaniów, leżącej 34 kilometry od Zatora, zaprezentował na wystawie w Berlinie rybę o grzbiecie wygiętym w piękny łuk, bardzo małej głowie i niezwykle delikatnym mięsie. Za lustrzenia, czyli karpia królewskiego, dostał złoty medal.

Stawy odżyły. Zatorskie pola znów zalała woda.

Odejście wód

A co z zamkiem? Cóż. Zupełnie nieznająca się na rybach Anna z Tyszkiewiczów Potocka-Wąsowiczowa zostawiła Zator synowi Maurycemu. Wyjechała do Paryża, gdzie zmarła w 1867 roku. Rok później jej ciało przywieziono do Zatora i pochowano w kościelnej krypcie.

Po Maurycym zamek przejął jego syn, August Adam Potocki. Nowy dziedzic nie przepadał jednak za tym miejscem. Może nie odpowiadało mu sąsiedztwo rozrastających się stawów? Może nie lubił wilgoci? Wolał przebywać w Jabłonnej i tam wywiózł część wyposażenia odziedziczonego zamku. Zamek w Zatorze był w coraz gorszym stanie. Wkrótce rozsypała się wieża. Wdowa po Auguście sprzedała Zator Krystynie z Tyszkiewiczów Potockiej. Ostatnim przedwojennym właścicielem zamku był jej syn, Adam. Majątek (po zawirowaniach historycznych) powrócił do jego spadkobierców dopiero w 2015 roku.

Przyszła wojna. W zamku kwaterowali niemieccy przesiedleńcy. Książki z zamkowej biblioteki spalili. Po wojnie zamek podupadał, do czego przyczyniali się również jego kolejni gospodarze. Do czasów współczesnych dotrwał w opłakanym stanie.

Powojenne władze z początku nie mogły się zdecydować, co począć z zatorskim zamkiem. Zrobić internat? Albo szkołę rolniczą? Magazyn zboża? Skład nawozu? Kwatery dla żołnierzy? Dom Górnika? Instytut Zoologii? A może porodówkę? Ależ, czemu nie, niech wszystkiego będzie po trochu! Na drugim piętrze zamku powstała Wiejska Izba Porodowa i gdy kobietom z Zatora odchodziły wody, onieśmielone wspinały się rzeźbionymi schodami, mijając mieszkania prywatne i pracownie, gdzie – jako obiekty badań wpływu paszy na masę – pływały karpie.

Nocami całe piętro zamku należało do ryb. Wiem, karpie nie śnią. Lecz może marzą. O starych grodach, o książętach i pojedynkach, o wielkich sadzawkach i królewskim stole. Może jawi im się to, co było? A może to, co będzie? Może pozbawionymi powiek oczyma widziały już, jak pałac opustoszał, jak spakowano segregatory, wymontowano urządzenia, spuszczono wodę z basenów i zamknięto drzwi, zostawiając pustą, suchą skorupę, o ścianach parteru przepysznie pomalowanych w bluszcze, paprocie, sadzawki i sceny polowań? Może – gdyby oddać im głos – opowiedziałyby ci o tym i o wielu innych rzeczach, które były, są i będą?

Może o tym, o czym tobie i mnie nawet się nie śniło?

Gospodarstwo rybne hrabiego Potockiego w Zatorze. Na górze: połów ryb, na dole: wkładanie ryb do skrzynek. NAC

Fragment elewacji kościoła w Zatorze, międzywojnie. Ze zbiorów prywatnych

Front zatorskiego domu Potockich, lata dwudzieste XX wieku. Ze zbiorów prywatnych

OPOWIEŚĆ MRÓWKI

Kaplica „Na Wodzie” oraz osada młynarska Boroniówka w Ojcowskim Parku Narodowym

Grodzisko, 1901. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Zamek w Ojcowie, 1800. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Po torach, po torach, po torach przez most, przez góry, przez tunel, przez pola, przez las, zostawić Warszawę najwyższy już czas… – i oto jadą przed siebie stołeczni naturaliści, a żelazne koła wystukują im rytm. W Częstochowie przesiadają się na furki i dalejże – w Jurę, ku Dolinie Prądnika, gdzie jaskinie kościodajne, nietoperze, jodły i buki, gdzie pola krzemieniami obsiane. Dalejże, spadzistością doliny w coraz większą, coraz głębszą zapadłość, aż na samo dno, gdzie Prądnik, „ta rzeczka zrazu nieznaczna i powolna”, coraz wyraźniejsza się staje i szybsza, gdzie zakręca, omija, wsiąka, wspina się, pieni, płynie, wciąż płynie, nie oglądając się na oszołomionego naturalistę. Który spogląda ku szczytom skał, patrzy na strome stoki, na to wszystko, co wyżłobiła rzeka, wyciąga kajet, wzdycha i notuje: „W istocie dzisiejszy Prądnik jest to już owa mrówka, która przechodzi rozgałęzieniami jamy wykopanej niegdyś przez lisa”.

1

Nie pamięta początków, po prostu nagle jest.

Oczywiście, że na tej falistej wierzchowinie, którą geolodzy nazwą potem paleogeńską powierzchnią zrównania, jest bezimienna. To bez znaczenia. Trzeba biec. Żłobić, wymywać, rozpuszczać. Bić ze źródeł, które tryskają gdzieś spod gliny, z wapienia jurajskiego, łączyć się z nimi i dalej biec.

Może czuje, że schodzą się do niej mamuty i włochate nosorożce, łosie, jakieś zwierzęta dziwne, wielkie, jakby grubiej ciosane i jeszcze nieukończone, lecz już przypominające konie, woły piżmowe i lwy. Piją. Najwięcej jest niedźwiedzi jaskiniowych.

Ale wydaje mi się, że rzece to obojętne. Płynie. Płynie. Niech chłepcą, jeśli pragną: i niedźwiedzie, i lwy, i mamuty. I nawet ci dwunożni, którzy kryją się po jaskiniach. Trzeba biec.

Więc biegnie. Wypłukuje to, co miękkie, co ulega i pozwala się porwać nurtowi, cząstka po cząstce. To, co twarde, omija. Jej to obojętne. Cóż z tego, że zostaną tu potem maczugi, igły, rękawice i bramy, cała skalna „ulica wielkiego miasta, z obu stron ściśle zabudowana wysokimi kościołami, poza którymi wyżej wznoszą się gdzieniegdzie góry”. Trzeba pędzić, biec coraz głębiej, w coraz większą zapadłość, pomiędzy twarde skały, co „wystąpiły dwoma szeregami, jakby olbrzymie wojsko, a im niżej, tym one sroższe, gęściejsze; ściskają się w oddzielne skupienia, tworząc to widowisko wspaniałych rozwalin, to puste zabudowania niby dworu, dziedzińce i bramy do nich”. Lecz próżno srożą się skały; nie osaczą strumienia. Nie wstrzymają rzeki. Jej to obojętne. Ona pędzi. Skacze po kamieniach, pieni się, huczy i rwie. Czego nie zdoła ominąć, skruszy, zetrze, wypłucze, porwie z sobą. Czego nie potrafi porwać, ominie. Jej to obojętne.

Nawet nie wie, że na tarasach, o których już zapomniała, że je wypłukała, ludzie zakładają osady i grodziska, na białej skale rośnie zamek. Warownia nazywa się Ociec u Skały, na pamiątkę Łokietka, który ponoć ukrywał się tu w jaskini. Później będą mówili: Ojców.

Może już wtedy nazywają tę rzekę Prądnikiem? Może ona sama czuje, jak głaszczą ją łopatki pierwszych młyńskich kół. To dzieje się około XIII wieku (pierwszy młyn wodny w Polsce zbudowano w Łęczycy w 1143 roku). Koła są wówczas podsiębierne: siadają na rzece z wierzchu, okrakiem i biorą jej wody pod siebie. Szybki, mocny Prądnik wkrótce od niechcenia napędza 13 młynów i czerpalnię papieru. Jeden z tych młynów należy do klarysek, które w 1259 roku osiedlają się w Skale, 4 kilometry na północ od Ojcowa. Siostry mają królewskie przywileje, na podległych terenach wolno im zakładać wsie, młyny i browary. Młyny oddają w arendę – w zamian za opłatę w zbożu lub w kaszy. Ale rzece to obojętne. Musi biec. Ledwie dostrzega to koło, które gdzieś około XV wieku zaczyna drażnić jej powierzchnię, by systemem zębatych przekładni przenieść wykradzioną nurtowi siłę na obracający się kamień. Spod kamienia sypie się mąka i kasza. Siostry klaryski jedzą kaszę omaszczoną oliwą albo postnie – z migdałami czy makiem. Posilają się grucą i tatarczukiem. Z wód Prądnika wyławia się dla nich postne pstrągi, trocie, węgorze, ślizy i raki.

A rzeka płynie. Śpieszy się. Pędzi po kamieniach, zwija się, pryska pianą. Niby niewielka, lecz silna. Jej obojętne, czy poruszy stary młyn, czy pierwszą polską papiernię, którą w 1495 roku we wsi Prądnik Biały zakłada Franciszek Szyling. Nie obchodzi jej to, że teraz, w wieku XVI, koła są już nasiębierne; podprowadzona drewnianym korytem woda spada z góry na zakrzywione drewniane łopatki, spycha je w dół i w ten sposób obraca koło. W tym stuleciu rzeka napędza już 7 szlifierni, 3 folusze, 2 papiernie, 4 prochownie i 30 kół zbożowych.

W 1655 roku wszystko zalewają Szwedzi. Palą młyny, niszczą folusze i szlifiernie w dolinie. Nie podarują też rzece – zwłaszcza tego, że poi oblężony Kraków. Blokują jej główne ujście na Blichu, gdzie przez wieki wpadała do Starej Wisły, i kierują wody w odnogę płynącą w stronę Dąbia. Myślę, że to mogłoby ją wściec, naprawdę rozzłościć. A może nie? Może to też jest jej obojętne? Może za nic ma pragnienie oblężonych, może liczy się tylko ruch; byle się nie zatrzymać, byle znaleźć wyłom, koryto, przelać się, przedrzeć, byle biec.

Gdy nadchodzi wiek XVIII, znów obraca łopatkami wielu kół. Tam, na powierzchni, jej dolina jest już przemysłowym zagłębiem, którego siła tkwi w rzece. W Prądniku Korzkiewskim działa wielka kuźnica: maszynerię napędzają 2 wielkie koła wodne. Robi się tam blachy miedziane dla kotlarzy, a gdy zajdzie potrzeba, także broń dla powstańców. Lecz cóż mogłoby to obchodzić rzekę. Ona z jednaką mocą obraca kołami kuźnicy, 2 szabelni, 4 nożowni, 4 fabryk prochu, 15 czerpalni papieru i nawet nie wie, że właśnie do czerpania papieru jej woda, czysta i uboga w żelazo, nadaje się szczególnie.

2

Ten młyn zabiera jej całą wodę (a wody ma wówczas trzykrotnie więcej niż teraz). No, może nie zabiera. Pożycza. Potem przecież oddaje.

W tym miejscu, pod Cichymi Skałami, Prądnik płynie łukiem, młyn zaś sadowi się na jego cięciwie. Niektórzy mówią, że siedzi tam od XV wieku, lecz poza rzeką tak na pewno to nikt tego nie wie. W 1860 roku Joanna, ksieni krakowskich klarysek, właścicielka doliny, zgadza się, by Andrzej Boroń, wnuk Jana, któremu 44 lata wcześniej siostry udzieliły przywileju na prowadzenie młyna, za 300 złotych odkupił od zakonu stare urządzenia tartaku i utrzymywał tu nową „piłę”.

Rzeki, jak można się domyślić, nikt o zgodę nie pyta.

Odtąd Prądnik płynie więc pod Ciche Skały, gdzie zostaje porwany w dwa koryta – pierwsze wiedzie go do młyna, drugie do tartaku, którymi rządzą kolejne pokolenia Boroniów. Woda spada z góry na koło nasiębierne o średnicy 205 i szerokości 135 centymetrów, które obraca się siłą uderzenia i ciężaru wody na łopatkach, wprawiając w ruch maszynerię o sile 4,3 koni mechanicznych. W ciągu minuty koło obraca się od 10 do 12 razy. Dzięki temu młyńskie kamienie – jeden do mąki, drugi do kaszy – kręcą się z prędkością 100 obrotów na minutę.

Potrzeba 2 godzin, by w młynie Karola Boronia zmielić worek mąki.

Potrzeba 20 minut, by w tartaku jego brata Szczepana przerżnąć pień.

Wyobracana kołami woda płynie dalej bez skarg i protestów. Uspokaja się spieniona akrobacjami powierzchnia.

A pod powierzchnią…

Pod powierzchnią, gdzie spokojniej, na zakrętach

i płyciznach zastyga nieruch stawowy, lęgnie się nalęgota zwyczajna. Po kątach kryje się zatoczek rogowy. Czasem dostrzec można skorupkę skójki malarskiej. Dłoń zbłąkanego naturalisty przebija spokojną taflę, sięga po kamień, do którego przywarło liczne stadko wypławków. Kurczą się teraz i wyciągają, na kształt małych pijawek. Jeśli dłoń, uzbrojona w skalpel, przetnie wypławka w poprzek, odrośnie mu i głowa, i ogon. Żadna tragedia.

Na dnie, pod kamieniami roi się od kiełży. Te zwierzątka, nie większe od stonóg, mrowią się w wielkiej ilości w wodach Prądnika. Lecz czyha na nie pstrąg. To tylko błysk łuski, jeden migotliwy spazm i połknięte kiełże ustawiają się w ciasnych wątpiach pstrąga – wraz z różnymi wodnymi larwami much i wypławkami – jeden za drugim, w kolejności trawienia. A ryba już zwija się, już „pędem pioruna w podlądowe czeluście, którymi woda przepływa, ucieka i ginie…”.

Rzece to obojętne. Rzeka musi płynąć.

Czasem zbliży się do niej zuchwały, „nielękliwie kroczący” lis i zamoczy długi pysk w nurcie. Nocą w powietrzu zatrzepocze nietoperz. Po deszczach ze skał zsuwa się wąż Coluber laevis, smakosz prądnickich żab.

Rzeka nie zwraca na niego żadnej uwagi.

3

W latach 1855–1863 jakaś rura lub korytko ukradkiem podkrada jej cząstkę nurtu. Woda wpada z pluskiem wprost do czterech miedzianych kotłów. Niewidoczna ręka dorzuca węgla do paleniska i w kotłach robi się coraz cieplej. I cieplej. I cieplej! Wiją się wężowo rury do wytwarzania pary, woda burzy się i syczy, bulgocze i wrze, aż wreszcie unosi się w górę jako para. Rurami tłoczona jest do „okrągłych skrzyń siedem cali wysokości, a cztery szerokości mających”, tak że można w nich wygodnie siedzieć lub stać, głowę trzymając ponad przykrywą. Jedna z rur przechodzi przez puszkę z ziołami i para, która niegdyś była wodą Prądnika, nasyca się „częściami lotnymi” dziurawca pospolitego, hypericum vulgare. Zaraz potem, mając temperaturę około 56 stopni Celsjusza, napotyka obnażone ciało ludzkie. Lekarze zalecają półgodzinne kąpiele parowe w ojcowskim zakładzie pana Lucjana Kowalskiego „w przypadkach chorób w ciałotwór silnie wkorzenionych”, jak gościec, dna, zołzy, arthritis deformans, porażenia połowiczne, reumatyzm i niekiedy syfilis.

Jeszcze do niedawna pan Lucjan Kowalski sam nurzał swe ciało w parze. Dręczony gwałtownymi dolegliwościami okolic żołądka, które przeszły w ogólne „konwulsyjne przypady”, nadaremnie odwiedzał doktorów. Wreszcie zawierzył „wodnemu lekarzowi”, Vincenzowi Priessnitzowi, analfabecie opromienionemu sławą czarodzieja, i za jego przykładem jął leczyć się wodą i „do zdrowia przyszedł”.

I tak właśnie, w 1855 roku, 4 lata po śmierci pana Priessnitza (u którego sekcja wykazała udar mózgu, niepokojące pomniejszenie wątroby oraz symptomy przewodnienia), w skrzyni parowej pana Lucjana zaczyna się historia wodolecznictwa w Ojcowie.

Niebawem notuje się pierwsze sukcesy.

Pan E., lat 75, po dwóch miesiącach kuracji wodą z Prądnika całkowicie leczy podagrę z „wypocinami guzowatemi”, z którą przez 12 lat nie poradziły sobie uzdrowiska w Busku, Wierzbinie ani nawet łaźnie samego Priessnitza w Bad Gräfenberg.

Pana S., lat 40, przywożą do Ojcowa całkowicie porażonego, bez mowy i przytomności. Po trzech miesiącach wychodzi z zakładu na własnych nogach, choć bełkocząc.

Pani G., lat 60, także porażona, po kilku tygodniach zdrowieje zupełnie, cierpiąc już odtąd jedynie na „osłabienie w palcach odnogi górnej”.

Nic dziwnego, że hrabia Aleksander Przeździecki, nowy właściciel Ojcowa, daje się ponieść fali mody na kuracje wodne. Z entuzjazmem urządza ciepłe kąpiele w hotelu Pod Łokietkiem, stawia oberżę Wesele w Ojcowie, a na rzece buduje łazienkę, gdzie żwawy nurt obmywa kuracjuszy. Wodzie to w gruncie rzeczy obojętne. Sądzę, że z jednaką chęcią przelewa się po kamieniach, jak i po ciałach porażonych, wykręconych artretyzmem i udręczonych podagrą. Wszystkim daje po równo i nikogo nie wyróżnia.

Może tylko żal jej tej wody, która z sykiem zmienia się w brudną parę i ulatuje do nieba, gdy gasi się nią pogorzelisko, w jakie zmieni się po upadku powstania hrabiowski hotel i zakłady hydropatyczne.

A może nie? Może i to jest jej obojętne? Może nawet cieszy się, że na kilka lat będzie miała spokój od chorowitych ciał?

Hrabia Przeździecki zraża się do wodolecznictwa, do Ojcowa i całej tej pechowej doliny. Zostawia sobie tylko zamek, resztę sprzedaje wrocławskim kupcom. Przez najbliższe kilka lat dolina będzie w rękach spekulantów.

Lecz rzekę to pewnie nie obchodzi. Ona płynie. Biegnie. Syczy na kamieniach. Wszystko jej jedno, czyja jest – jest swoja własna. Co z tego, że ziemię w dolinie odkupił od obrażonego na świat Przeździeckiego hrabia Jan Zawisza, co z tego, że zapisał ją swej wnuczce, dziewczynce jeszcze, nieletniej hrabiance Ludwice Krasińskiej, w imieniu której ziemią i wodą zarządza papa Ludwik. Może trochę mniej mułu ze stromych zboczy niosą teraz do rzeki deszcze – to hrabia Ludwik na powrót zalesia wyręby.

Hrabia robi także drogę z prawdziwego zdarzenia, na polanie zaś, gdzie dolina nieco się rozszerza, stawia Goplanę – trzypiętrowy kurhaus na 60 pokoi. W jego podziemiach kryje się wielki kocioł do grzania wody (systemu cyrkulacyjnego, co wyklucza niebezpieczeństwo eksplozji). I znów krystalicznie czysta, uboga w żelazo woda Prądnika – nim zdąży się zorientować – zostaje wessana w system żelaznych, galwanizowanych rur. Ssąco-tłocząca pompa mechaniczna doprowadza ją aż na najwyższe piętro sanatorium. Na parterze jest sala jadalna, czytelnia pism i gabinet lekarski, wyposażony we wszystko, co potrzebne do badań krwi, plwociny, treści żołądka i moczu. Właściwe leczenie odbywa się w zakładzie kąpielowym. Można tu brać kąpiele mineralne, solne, szlamowe, błotne, ługowe, borowinowe, z igliwia i ziół, można brać natryski horyzontalne, wertykalne, ogólne i częściowe. Są nasiadówki i irygatory wszystkich systemów, a błyskawiczną zmianę temperatury wody zapewnia tak zwany pulpit, niedawno wynaleziony przez Wilhelma Winternitza. W 4 gabinetach do masażu i obwijania kocami na kuracjuszy czekają „wyspecjalizowane osoby płci obydwu”.

Miesięczny abonament na porcelanową wannę w Goplanie kosztuje 9 srebrnych rubli.

Za 15 kopiejek można jednorazowo oddać się kąpielom falistym w zbudowanej na Prądniku łazience z kabinami damską i męską.

A porwana Prądnikowi woda – gdy już przeleci przez galwanizowane rury, gdy wypełni siedem wielkich porcelanowych wanien (w niektórych można nawet pływać) i zostanie z nich spuszczona, gdy tryśnie wertykalnie i horyzontalnie, upierze ręczniki i prześcieradła, opłucze chore organy od wewnątrz i od zewnątrz – zostaje przefiltrowana przez warstwę kamieni, żwiru, piasku, gałęzi i węgla drzewnego i, nieco wymęczona, oddana rzece.

4

Tymczasem ojcowskie spa robi zawrotną karierę.

Już wkrótce odwiedza je 20 tysięcy osób rocznie.

Nawet sumienny doktor Dietl „wśród wdychania powietrza Ojcowa”, bogatego w odżywczy kwasoród, czuje się „swobodnie wewnętrznie usposobiony”. Pisze z przekonaniem: „Oddychanie i ruchy serca odbywają się tu daleko spokojniej, a gdy balsamiczne wyziewy bogatej Ojcowa roślinności w przyjemny sposób pobudzają nasze nerwy, przejmuje nas całych równocześnie miłe, ożywcze ciepło, przywodząc nam na myśl przyjemne uczucie, jakiego doznajemy w letniej kąpieli”. Dietl zaleca je chorym na katary, niedokrewność, ogólną drażliwość, gościec, dnę, wyrzuty skórne oraz tym, u których należy poskromić ruchy narządów oddechowych i krwionośnych, histerykom, hipochondrykom, a także osobom o stłuszczonym sercu. Kwalifikują się tu „podrażnieni konkurencyjną walką o byt ludzie skądinąd zdrowi, lecz zmęczeni pracą umysłową, potrzebujący przede wszystkim odpoczynku dla skołatanych nerwów, jako to: uczeni, nauczyciele, literaci, finansiści, lekarze, prawnicy, artyści, w ogóle ludzie żyjący nerwami”.

To dla nich dwa razy dziennie w parku zdrojowym gra orkiestra i rozkłada się stoliki do szachów i winta. Przyjeżdżają trupy teatralne, a w hotelu Pod Łokietkiem odbywają się bale i reuniony. Chorzy nerwowi i otłuszczeni zawzięcie spacerują. Podziwiają roślinność, która zdaniem naturalistów rośnie tu szczególnie gruba, okazała, soczysta i pełna. Co zwinniejsi zaopatrują się w stearynowe świece, światło magnezowe lub bengalskie ognie i zapuszczają w jaskinie, będące „cmentarzyskiem zaginionych olbrzymów fauny antedyluwialnej”. Administracja wynajmuje powozy, bryczki i kuce dla dzieci.

Najważniejsze jest oczywiście leczenie.

Specjalnie w tym celu uzdrowisko utrzymuje stado 80 krów ras holenderskiej i szwajcarskiej, co umożliwia poddanie chorych kuracji mlecznej kefirem, maślanką i serwatką centryfugowaną. Dostępny jest także kumys z mleka tatarskich klaczy stepowych, wyrabiany – pod kontrolą lekarza – przez tatarskich specjalistów z guberni astrachańskiej, oraz mleko kozie.

Najbardziej jednak zaleca się wodę.

Ojców nie ma źródeł mineralnych. Te jednak, które biją spod skał, zasilając pędzący żwawo Prądnik, są krystalicznie czyste i dają doskonałą wodę do picia. Wtłoczone do probówek i poddane naukowym analizom ujawniają zawartość dużych ilości kwasu węglowego, co nadaje im smak „nadzwyczaj orzeźwiający i wpływa podniecająco na działalność przewodu żołądkowo-kiszkowego”. Kto spróbuje zimnej, przezroczystej wody ojcowskiej – zapewniają władze uzdrowiska – ten zapomina o wodach gazowanych, „limoniadach”, piwach i już nie musi „dla strawności” zakrapiać każdego posiłku wódką.

Jeśli czegoś jeszcze brakuje ojcowskim kuracjuszom do pełnego oczyszczenia ciałotworu i duszy, to jedynie kaplicy.

5

Ten brak spędza sen z powiek dyrektorowi uzdrowiska, doktorowi Stanisławowi Niedzielskiemu. Na próżno słucha dyrektor relaksującego szumu potoku. Nie może uwolnić się od myśli, że kuracjusze muszą jeździć na msze kilka wiorst, w dodatku kiepskimi drogami, co ujemnie wpływa na ich dusze. A za nie dyrektor czuje się nie mniej odpowiedzialny niż za ciała.

Z początku myśli o kościele. Neogotyckim. Z wieżą. Taki kościół mógłby stanąć na ruinach ojcowskiego zamku. Lecz to kosztowałoby 6000 rubli, których dyrektor nie ma.

Z ciężkim sercem decyduje się więc poświęcić łazienki. Dosłownie.

Łazienki stoją tuż obok skał zwanych Prałatkami. Trzy solidne, wsparte na podwodnej skale filary utrzymują je nad nurtem Prądnika. Pojedyncza „kąpiel falista” w kabinie, gdzie aplikuje się zarówno łagodne strumienie, jak i gwałtowne „sturzbady”, kosztowała dotąd 15 kopiejek.

W nurt Prądnika zaczynają się sypać trociny i wióry. Woda unosi je obojętnie. To pan Chmielowski, stolarz z Ojcowa, wraz z innymi fachowcami pod dyktando dyrektora przebudowuje łazienki na kaplicę.

Niedzielski długo nad tym myślał. Ponoć przewertował wiele dzieł o sztuce architektonicznej dawnych Słowian, jeździł do Zakopanego, ślęczał kilka zim, trudził się, szkicował… Chciał mieć kaplicę w stylu swojsko-słowiańskim, ojcowskim. Wreszcie środkową łazienkę kazał podwyższyć, uzupełnić ścianami, zaopatrzyć w okna, pokryć dachem i zwieńczyć wieżyczką z sygnaturką. Ołtarz – kształtem przypominający szczyt chłopskiej chaty – wyrzeźbił mu pan Czepiel z Ojcowa, uczeń zakopiańskiej szkoły snycerskiej. Figurki świętych, skradzione podczas niedawnego włamania, zrobił do niego włościanin z Białego Kościoła, antepedium w ojcowskie kwiaty pomalowała pani Rusocka, żona administratora uzdrowiska. Ołtarz Matki Bożej Wspomożenia to natomiast dzieło pani Cichockiej z Warszawy, kuracjuszki.

Całość zamyka się w kwocie 3000 rubli i 9 czerwca 1902 roku ksiądz dziekan z Olkusza może przyjechać poświęcić tę niezwykłą kaplicę, w której pod nogami celebransa i 200 zgromadzonych wiernych pędzi, szumi i pieni się krystalicznie czysta woda Prądnika.

6

Najważniejsze, że płynie. To sens istnienia. Spływać. Zawsze w dół. Wszystko inne jest w gruncie rzeczy obojętne. Ile czasu minęło, co się zmieniło, czy w ogóle – to nie ma znaczenia. Trzeba płynąć. Zawsze w dół.

Nieważne, że gdzieś tu po drodze było uzdrowisko, wielki kurhaus na 3 piętra, porcelanowe wanny i horyzontalne natryski. Nie ma, znikło. Po drugiej wojnie rozebrano zbutwiałą Goplanę, Prądnik nie obmywa już chorych ciał. W gruncie rzeczy jest mu to obojętne. Może nawet lepiej. Pobiegnie szybciej.

Nie ma młynów. Poznikały w latach pięćdziesiątych, młynarze pochowali do szuflad królewskie i zakonne przywileje. Nie musi już Prądnik pchać młyńskich kół, napędzać papierni, foluszy i tartaków. Młyn Boroniów nie ruszył po wojnie, nie mielił mąki – może jeszcze śrutę dla zwierząt, może owies dla gołębi. Tylko tartak ciął jeszcze do lat siedemdziesiątych. Może to nawet lepiej. Rzeka pobiegnie szybciej. Czasem tylko zdziwi się, gdy nowi właściciele znienacka puszczą koło w ruch – teraz jest tu żywe muzeum.

Więc płynie. Po kamieniach, po piasku, po żwirze. Zawsze w dół. Bez przerwy.

I tylko wody jest coraz mniej. I mniej. I mniej.

Złości ją to pewnie. A może tylko napawa melancholią. Bo co może poradzić na to, że – jak mówią współcześni naturaliści – 20 źródeł z jurajskich wapieni „zmniejsza swoją wydajność”. Że z jej głównego źródła korzysta spragniona wieś Sułoszowa. Że lej depresyjny – dzieło kopalni rud cynku i ołowiu pod Olkuszem – powiększa się. Że wody, które niesie, są coraz bardziej zanieczyszczone… Może tylko płynąć, zrezygnowana czy nie, nabierając po drodze mlecznego koloru od rozpuszczonych wapieni, by po 34 kilometrach, już jako Białucha, ostatecznie wpaść do Wisły na Dąbiu.

I zakończyć swój bieg.

Schemat działania tartaku. Ze zbiorów rodziny Piwowarskich

Zioła Ojcowa: bylica (Artemisia absinthium), za: J. Kops, Flora Batava. Afbeelding en beschrijving der Nederlandsche Gewassen, t. 19, Leiden 1893. Wikipedia, domena publiczna

Kąpiele faliste w 1895 roku. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Budynek kaplicy „Na Wodzie” z 1901 roku. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Zakład hydropatyczny Goplana, 1901. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Kąpiele faliste widziane od strony jeziorka, 1895. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

PUSZCZA

Kościół i klasztor oo. Karmelitów Bosych w Czernej

Klasztor w Czernej widziany od południa, odbitka litograficzna na papierze, rysunek Jana Nepomucena Głowackiego, pierwsza połowa XIX wieku. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Od czego mogłabym zacząć w Czernej? Od początku, mówisz? Bardzo zabawne. To wcale nie takie proste powiedzieć, w którym miejscu coś się zaczyna. Na przykład gdzie ma swój początek ten potok, który od jakichś 400 lat zwie się Eliaszówką? U źródła? W pewnym sensie tak. Ale pomyśl teraz o tym, co jest przed źródłem, o tym życiu podziemnym, ukrytym, o tej wodzie, która w ciemności przesącza się przez kruche białe skały, rozpuszcza je i żłobi w nich tunele i ogromne jaskinie, światy całe, rozlewa się niewidzialnymi jeziorami i znów drąży, kropla po kropli, bezimienna. Gdzie jest początek tej wody? Gdzie ona się zaczyna, a wraz z nią ta historia – historia karmelickiego eremu w Czernej? Bo przecież nie wtedy, gdy podziemny potok przebija się na powierzchnię, ku światłu, by popłynąć tam, gdzie stoją już zakonnicy w brązowych habitach, by nazwać go Eliaszówką i wykrzyknąć, że Bóg sam wybrał dla nich to miejsce.

No więc gdzie zaczyna się to wszystko? Czasem mam wrażenie, że wcale nie w tym wąskim, ciemnym parowie, porośniętym buczyną i paprociami, lecz na dalekiej pustyni, na wschód od Jordanu, gdzie prorok Eliasz siedział pod janowcem, pił z potoku Kerit, a kruk przynosił mu jedzenie. Bez Eliasza nie byłoby przecież Eliaszówki, nie byłoby zresztą również karmelitów bosych, którzy, jak ów prorok, zapragnęli odejść na pustkowie, by „żarliwością rozpalić się o chwałę Boga Zastępów”. Może zatem należałoby zacząć od proroka Eliasza i potoku Kerit?

Jak sądzisz? Tylko czy to nie za wcześnie? Może wystarczy, jeśli zaczniemy od Karmelu, tego Bożego ogrodu, poprzecinanego wieloma strumieniami, tych gór wapiennych w dalekiej Palestynie, pełnych grot i jaskiń (to w jednej z nich miał mieszkać niegdyś Eliasz), gdzie w XII wieku pojawiają się rycerze krzyżowi, tworząc pierwszą karmelitańską wspólnotę w górach zasiedlonych już wcześniej przez eremitów spragnionych samotności, modlitwy i bliskości Boga? Czerna jest przecież wcieleniem Karmelu, dlatego tak podoba się mnichom…

A może jednak zaczęlibyśmy od Agnieszki? Gdyby nie Agnieszka, nie doszłoby przecież do tego spotkania w parowie i potok, który nim płynął, nigdy nie stałby się Eliaszówką… Naprawdę trudno jest powiedzieć, gdzie to wszystko się zaczyna i w jakiej kolejności powinno się o tym mówić. Myślę, że oboje – ty i ja – musimy się pogodzić z tym, że ta opowieść nie ma jednego początku i jest raczej jak ten strumień w parowie: czasem bystro pędzi po kamieniach, rozlewa się, pogłębia i uspokaja, a czasem spada z hukiem. Przede wszystkim zaś, że żywi ją wiele dopływów.

Początek Agnieszki

Gdy mnisi w brązowych habitach stają nad brzegiem Eliaszówki, Agnieszka z Tęczyńskich Firlejowa ma około 50 lat. Od mniej więcej 30 jest wdową. Jeśli mam być szczera, to wolałabym, żebyś wyobraził ją sobie inaczej niż na tym portrecie, namalowanym zapewne rok przed śmiercią, na którym jest już stara i gruba, a czarny benedyktyński habit nie dodaje jej uroku ani nie ujmuje kilogramów. Chciałabym, żebyś najpierw pomyślał o niej jako o młodej dziewczynie z jednego z dwóch, może trzech najlepszych polskich rodów (mówi się, że Tęczyńscy pochodzą w linii prostej od Lecha, tego Lecha, który wędrował wraz z Czechem i Rusem), o dziewczynie, której ojca o mało nie ukoronowano, gdy Walezy uciekł do Francji, i która została sierotą w wieku 10 lat, tracąc – dzień po dniu – oboje rodziców. O piętnastoletniej, starannie wykształconej panience o pięknym charakterze pisma, która trafia na królewski dwór, zaprzyjaźnia się z 5 lat starszą królową Anną, pierwszą żoną Zygmunta III Wazy, i podróżuje z nią do Szwecji, a rok później poślubia świeżo owdowiałego wojewodę krakowskiego Mikołaja Firleja, starszego od niej o niemal 30 lat, i szybko rodzi mu trójkę dzieci – dwie córki i syna – które umrą bezpotomnie i przed nią… I, kiedy już wiesz to wszystko, dopiero teraz popatrz na portret surowej sześćdziesięciokilkuletniej Agnieszki w habicie zakonnym, z trupią czaszką, szczerzącą do niej zęby ze stołu. Może mimo wszystko zobaczysz ją trochę inaczej.

Przyjmijmy, że cała ta sprawa z potokiem zaczyna się dla Agnieszki, gdy przygląda się, jak jej przyjaciółka przywdziewa brązowy habit karmelitanki bosej. Katarzyna z Kretkowskich – żona Adama Ligęzy z Bobrka – przeżyła 10 lat w białym małżeństwie i teraz, owdowiawszy w wieku 32 lat, wstępuje do klasztoru w Lublinie i przyjmuje imię Teresy od Jezusa i Marii. Agnieszka przyjeżdża na profesję. Po uroczystościach zostaje jej przedstawiony wizytator generalny Karmelu w Polsce, ojciec Gerard od św. Łukasza. Sądzę, że na tym etapie nic nie dzieje się już przypadkowo, że wszystko jest przemyślane, a być może już nawet omówione przez pośredników. Ojciec Gerard doskonale wie, kim jest ta surowa kobieta o twarzy poznaczonej przez troski. Wie, że mówią o niej, iż jest „panią szczególnie dla Boga rozrzutną”. Że po śmierci męża, z którym dane jej było przeżyć nie więcej niż 6 lat, rozważała wstąpienie do zakonu, lecz powstrzymało ją to, że jej dzieci były wówczas małe. Że szczególną czcią otacza tajemnicę Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, którą uważa za swą opiekunkę „w sprawie zachowania świętej cnoty czystości w czasie wdowieństwa”. Że jej spowiednik, Piotr Skarga, zachęca ją do wspierania ubogich, a pani Agnieszka chętnie podporządkowuje się jego nakazom – wyuczonymi ozdobnego haftu palcami sama szyje giezła dla chorych ze szpitala rogowskiego, a hojność dla jezuitów ściągnęła już na nią kpiny Kołłątaja. Wydaje mi się, że ojciec Gerard musi to wszystko wiedzieć, gdy Agnieszka, krzywiąc się nieco (reumatyzm okropnie jej dokucza), zbliża się, by oznajmić, że chętnie ufunduje coś dla karmelitów w Polsce, ponieważ pragnie „niebiańskich nabyć skarbów” oraz uważa, „że stan teraźniejszego żywota ma bieg niestateczny i rzeczy te, które mają bytność oczywistą, widomie mają koniec niebytności”. Ojciec Gerard odpowiedź ma przygotowaną. „Klasztorów jest już dziewięć: siedem męskich i dwa żeńskie. To dosyć – mówi – lecz wciąż jeszcze nie mamy eremu, pustelni, miejsca, gdzie można chwalić Boga milczeniem i samotnością…”. A wojewodzina z zadowoleniem mruży oczy, erem, tak, znakomicie, erem bardzo jej odpowiada.

Pozostaje, oczywiście, omówić szczegóły kontraktu. I tu Agnieszka okazuje się negocjatorem tyleż twardym, co świadomym możliwych profitów. Za ten erem w miejscu tak podobnym do prawdziwego Karmelu oraz wspaniały kamieniołom w Dębniku i wsie, folwarki, młyny, tudzież browary, które będą go utrzymywać, za to wszystko – trzy msze święte codziennie po wieczne czasy, dyktuje. W rocznicę śmierci uroczyste nabożeństwo. Ponadto, w każdy piątek zakonnicy mają się biczować w jej intencji, koniecznie śpiewając przy tym Miserere. I codziennie godzina modlitwy myślnej, specjalnie dla niej. A po nieszporach litania do Matki Bożej. Na koniec zaś – notuje któryś z ojców – „ma też Fundatorka uczestnictwo we wszystkich zasługach tejże Świętej Pustelni, Sacri Deserti, jakie sobie zjednają u Boga mieszkańcy tegoż Świętego Eremu”. Zgoda. Amen.

Świadoma, że całe to święte przedsięwzięcie będzie ją sporo kosztować (choć może nieświadoma, że aż 200 tysięcy złotych), Agnieszka bierze się do pracy.

Najpierw proponuje zakonnikom górę. Góra nazywa się Łysa i mieści się w Lesie Siedleckim. Agnieszka kupiła ją specjalnie dla Karmelu – nie bez kłopotów zresztą, bo od mieszczanina, który zdobył ją za długi, i trzeba było prosić o pośrednictwo podwojewodziego Mieroszowskiego, by własnego nazwiska nie plątać w niejasne sprawy. Karmelitom góra nie przypadła jednak do gustu. Zbyt piękny jest z niej widok na świeckie doliny. Poza tym – nie ma wody. Wówczas Agnieszka przypomina sobie, że jej brat Jan ma w sąsiedztwie, nieopodal wsi Czerna, piękny, bezludny parów, przez który płynie jakiś potoczek. Jak nazywa się ów potok, zanim w XVII wieku zostanie nazwany Eliaszówką? Powiedziałabym ci, gdybym mogła. Wydaje się niemożliwe, by tyle stuleci płynął bezimiennie. Najwyraźniej jednak nikt nie uznał za stosowne tego zapisać. Może to zresztą nieważne? Może ważniejsze, że ojcowie karmelici patrzą w wodę, że rozglądają się po ciemnym parowie, zerkają na buczynę i paprocie, na zawilce, marzanki wonne, na wyniosłe pierwiosnki i parzydła leśne, na białe wapienne skałki i jaskinie, i że wszystko to przypomina im o innym potoku i proroku, który z niego pił, zanim ognisty wóz żywcem zabrał go do nieba.

Tak, bardzo im się tu podoba.

Początek puszczy

Dalej sprawa biegnie już szybko.

Kilkanaście lat wcześniej kapituła generalna w Rzymie ustaliła, że karmelickie budowle mają być skromne i proste. Do wyboru są dwa plany: większy i mniejszy, i żadnych zmian – bez zgody kapituły – wprowadzać nie wolno.

Na wzgórzu nad porośniętym buczyną parowem powstaje zatem czworobok, przypominający hiszpański Escorial, z trzech stron parterowy, od zachodu z dodatkowym piętrem. Z korytarza o szerokości 2,4 metra można wejść do szesnastu cel. Wewnątrz czworoboku wznosi się kościół na rzucie łacińskiego krzyża (Agnieszka załatwia z Rzymem, by mógł być z czarnego kamienia dębnickiego): ma przęsło prezbiterium, transept, dwa przęsła nawy. 21 września 1640 roku biskup przemyski Piotr Gembicki, który prywatnie jest ciotecznym bratem Agnieszki, konsekruje klasztorną świątynię, a papież Urban VIII udziela wszystkim uczestnikom tego wydarzenia odpustu zupełnego.

Chodź, zaprowadzę cię do środka.

Rozejrzyj się. Widzisz te czarne, żyłkowane balustrady, kolumny, arkady, antepedia i kopułki? To właśnie kamień dębnicki.

A wiesz, że przed chwilą przeszedłeś po Agnieszce?

Nie, nie przejmuj się. Tego właśnie chciała. Kazała się pochować tu, w wejściu do kościoła, by każdy, kto przekracza próg, deptał po jej prochach. Zmarła w 1644 roku, w 66 roku życia i 44 wdowieństwa (według inskrypcji nagrobnej w 47). Mszę żałobną w Krakowie miała piękną. Potem przywieziono ją tutaj, przykryto marmurową płytą z napisem: „Panie, daj mi miejsce z owieczkami, nie odłączaj mnie z kozłami” – i zostawiono.

I co teraz? Chciałbyś wyobrazić sobie, jak to było? Nosić szorstki brązowy habit i mieszkać tu, pośród lasów i wapiennych skał, w samotności i ciszy, za klauzurą, odgrodzony od świata dwoma murami, z których większy ma aż 4180 metrów długości, 2,5 metra wysokości i zamyka w sobie dwa wzgórza, przecięte Eliaszówką? Usiądź, opowiem ci.

Jest noc i wciąż jeszcze zimno, choć minęła już Wielkanoc. Dlatego marzniesz, gdy od północy odmawiasz w kaplicy matutinum i laudes. Jesteś sam pośrodku lasu i od paru dni nikogo nie widziałeś. Gdy o drugiej odezwie się dzwon z klasztornej wieży, będziesz mógł iść spać do kamiennej pustelni (jest ich na terenie klasztoru dwanaście). Wstaniesz zaledwie 3 godziny później. To pora na pobożne rozmyślanie. Potem pryma, tercja, seksta o godzinie dziesiątej, msza i nona. Obiad zrobisz sobie sam. Brat, który raz w tygodniu przynosi ci jedzenie, nie zakłóci twojego milczenia. Być może pokaże ci na migi: złączone w owal palce jednej dłoni – jajko, kółko z kciuków i palców wskazujących obu rąk – chleb. Czarką są dwie złączone dłonie, łyżeczką dwa palce ułożone na płasko, niby nabierające coś z drugiej ręki. Dmuchaniem na palec podniesiony ku górze prosi się o światło, biciem się w piersi – o spowiedź, a wskazaniem na koniuszek języka – o komunię.

By poprosić o wodę, trzeba ująć dłonią niewidzialny dzbanek i przechylić go, jakby wylewało się jego zawartość na ziemię.

Ale ty na pewno nie rozlewasz wody. Wiesz, że woda jest cenna.

Tu, u góry, w waszej puszczy, jej nie ma. Trzeba zejść do źródła św. Eliasza, które bije w parowie, zasilając Eliaszówkę. Woda jest w nim wspaniała, zimna, pyszna i orzeźwiająca, niektórzy mówią nawet, że lecznicza. Zakonnicy bardzo ją sobie cenią, otaczają więc źródło cembrowiną w kształcie serca. Niektórzy twierdzą, że wystarczy napić się z niego i kilkakrotnie obejść je dookoła, by zyskać prawdziwą miłość.

Wiesz, że od kilku lat najmłodsi z zakonników kują w litej skale studnię. Może sam nawet trzymałeś w ręku kilof, może opuszczałeś się do coraz głębszego wykopu, by kruszyć białą skałę? Mówią, że miejsce wskazał pewien bernardyn z Alwerni, nikt już nawet nie pamięta, jak mu było na imię. Pokazał, żeby kuć, o tam, na północnym podwórzu, przy bramie wjazdowej. Więc kują, lecz zanim w wykopie pojawi się woda, minie 7 lat – 7 lat i 21 metrów szybu.

Więc raczej nie lejesz wody nadaremnie.

Po obiedzie masz 45 minut dla siebie. Pewnie idziesz na spacer do lasu. Może ciekawią cię postępy prac przy wielkim moście pustelniczym? Idą powoli. Trzeba będzie 22 lat, by na wysokości 18 metrów przerzucić nad Eliaszówką i parowem, w którym płynie, 13 kamiennych arkad o łącznej długości 120 metrów i szerokości 9,5 metra. Robicie to „dla własnej potrzeby i wygody”. Tędy biegnie bowiem najkrótsza droga między wsią klasztorną Siedlec, skąd dowozi się do klasztoru prowiant i „rzeczy do życia potrzebne”. Most będzie gotów nie wcześniej niż w 1690 roku, lecz – zdaje ci się – trwać będzie wiecznie. A może wcale tak ci się nie zdaje? Może i ty wierzysz, że „rzeczy, które mają bytność oczywistą, widomie mają koniec niebytności”, i oczyma duszy widzisz już, jak ten wspaniały most – jako i wszystkie dzieła człowieka – obraca się w ruinę: przęsła walą się w biały nurt Eliaszówki, a na urwisku triumfalnie kiełkuje brzoza, wyciągając wiotkie gałęzie ku górze, ku światłu?… „Nie trwóż się, nie drżyj. Wśród życia dróg, tu wszystko mija, trwa tylko Bóg” – przypominasz sobie słowa św. Teresy, gdy znów bije dzwon, by zawrócić cię do eremu, na spoczynek.

Wstaniesz o drugiej po południu na nieszpory i litanię. Potem jeszcze rozmyślania, kompleta, kolacja, po niej rachunek sumienia i modlitwy wieczorne, a od północy do drugiej nad ranem znów odmawiasz w zimnej kaplicy matutinum i laudes.

Spędzasz tak cały Adwent i Wielki Post. Jeśli wstąpiłeś do zakonu po 1671 roku, możesz mówić o szczęściu – kapituła generalna w Rzymie przyznała, że tu, w Czernej, w tym czasie rzeczywiście jest jednak trochę za zimno i zgodziła się, byście do eremów udawali się dopiero na okres od Oktawy Wielkanocy do Zesłania Ducha Świętego oraz 15 dni po uroczystości św. Teresy od Jezusa. Przez pozostały czas mieszkasz w klasztorze, modlisz się (między innymi za Agnieszkę), uprawiasz ogródek i czytasz pobożne księgi. Cieszysz się także milczącym towarzystwem kilkunastu braci i przełożonego, z którymi po każdym obiedzie idziecie do kuchni, by zmywać talerze i wazy, śpiewając przy tym psalm Miserere.

Mieszkałbyś w tej puszczy rok, może dwa, może trzy – dość, by nabrać sił duchowych i wrócić do świata.

Zastanawiasz się, czy znalazłbyś tu spokój? Pewnie tak. Lecz świat, ze swoimi sprawami, dopadłby cię, prędzej czy później, nie bacząc na czterokilometrowy mur. Może przyjąłby postać rotmistrza Mikołaja – nomen omen – Baala, który jadąc walczyć z Chmielnickim, najpierw łupi i okupuje klasztorną wieś Paczółtowice? Może zjawiłby się wraz z potopem w osobach Szwedów i tylko fakt, że brat Modest, wygadany jak na pustelnika, zawrze z generałem Würtzem znajomość „sięgającą granic przyjaźni”, pozwoli klasztorowi uniknąć spalenia i rabunku? Kto wie, może to ty musiałbyś nawiązać jakąś kruchą przyjaźń ze szwedzkim generałem i może to właśnie tobie zaproponowałby na koniec, byś zamienił karmelitański habit na kurtę rajtarską, różaniec na patent oficerski i ruszył wraz z nim oblegać Częstochowę?… Czy umiałbyś, jak brat Modest, odmówić takiej prośbie? A to przecież jeszcze nie wszystko, co by cię tu, w klasztorze, czekało. Może drżałbyś przed cholerą, gdy w latach dwudziestych XVII wieku kolejni bracia „zapowietrzają się” i umierają? Może uciekałbyś, wraz ze wszystkimi braćmi, przed najazdem Rakoczego „w niedostępne parowy Ojcowa”? Może patrzyłbyś bezsilnie, jak w 1813 roku powódź – wielka niczym potop – niszczy wszystkie plony, a dolinę Rudawy zmienia w jezioro? Może głodowałbyś, gdy w 1899 roku na Galicję spadła wielka plaga chrabąszczy? I modliłbyś się w czernieńskim kościele przed obrazem św. Eliasza, przed wszystkimi relikwiami i cudownym wizerunkiem Matki Boskiej Szkaplerznej, świadom grozy każdego słowa: „Od powietrza, głodu, ognia i wojny zachowaj nas, Panie…”.

To mi przypomina, że miałam ci coś pokazać.

Chodź, pójdziemy na cmentarz.

Koniec Agnieszki, choć innej

Jeśli poszukasz, znajdziesz tę historię w źródłach. Są archiwa, opisano ją w kilku książkach. Ja opowiem ci ją trochę inaczej.

Widziałeś ten napis na furcie? „Jezus Maria * Tu się nie godzi * Białogłowom * Wchodzić * pod klątwą”? No więc była tu kiedyś w okolicy dziewczyna, która pragnęła być eremitą. Jej rodzice nawet nie chcieli o tym słyszeć, więc któregoś dnia po prostu uciekła z domu. Żeby trudniej ją było znaleźć, ścięła włosy, przebrała się w odzież zakonnika i rozpoczęła nowicjat właśnie tu, w Czernej. Przez długi czas udawało jej się ukryć prawdę przed braćmi zakonnymi. Niestety w tym okresie mnisi się biczowali. Dotąd dziewczyna pod różnymi pozorami uchylała się od tego obowiązku, ale w końcu na wizytację do eremu przyjechał jeden z generałów zakonu. Miała być wielka uroczystość, wspólne modły i pokuta… No i wtedy, wiadomo, wszystko się wydało. Oczywiście wyrzucono ją z hukiem. Ojcu generałowi zrobiło się jednak żal upartej dziewczyny. Był nim wtedy Filip od Trójcy Świętej. Wziął Petronelę – bo dziewczyna nazywała się Petronela, Petronela Mikulicka – na rozmowę i zrozumiał, że „uczyniła to w prostocie, nie z lekkomyślności”. Poprosił siostry karmelitanki bose z Krakowa, by – na jego słowo i odpowiedzialność – przyjęły ją do siebie. Zrobiły to, „lubo z nieprzychylnością”. A Petronela, odchodząc z Czernej, powiedziała tylko, jakby zdziwiona: „Przecież ja, gdziem zaczęła, muszę skończyć”.

No i skończyła. Bo widzisz, 10 czerwca 1710 roku krakowskie karmelitanki uciekły z klasztoru św. Marcina przed zarazą. Przyjechały do Siedlca. I tak się jakoś złożyło, że 26 sierpnia 1710 roku o 7 rano na cholerę zmarła tu siostra Agnieszka od Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, czyli Petronela Mikulicka. Bracia z Czernej pochowali ją u siebie. Spoczywa wraz z nimi na tym właśnie cmentarzu – wysoko nad ciemnym parowem, którego dnem płynie Eliaszówka.

Agnieszka-Petronela wiedziała, że jej opowieść powinna się skończyć właśnie tu.

Trochę jej tego zazdroszczę. Ja, na przykład, nie mam pewności, gdzie swój kres ma moja opowieść. Czy mówiłam ci już, że ona jest trochę jak potok? No więc gdzie kończy się potok? Jeśli sięgniesz do encyklopedii, dowiesz się, że Eliaszówka ma tylko 6 kilometrów. Potem łączy się z Czernką i dalej, razem, płyną już jako Krzeszówka. Ale czy Krzeszówka jest w gruncie rzeczy czymś innym? Czy nie jest tylko wodą, wodą Eliaszówki, która z czasem stanie się Rudawą, a jeszcze potem Wisłą i tak naprawdę nigdy się nie skończy?

Z moją opowieścią jest podobnie. Ona także nie jest skończona. Nie kończy się przecież w 1792 roku, gdy podupadły klasztor zostaje objęty dyspensą i zakonnicy nie muszą już wstawać w nocy na matutinum i laudes. Ani gdy po 172 latach wielka klauzura zostaje zniesiona i Czerna przestaje być eremem.

Nie skończy się nawet wtedy, gdy przewrócisz ostatnią kartę tej książki.

Miedzioryt eremu w Czernej. G. Förster, Atlas Blaeu-Van der Hem, ok. 1650. Z archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych

Portret Agnieszki z Tęczyńskich Firlejowej, fundatorki klasztoru. Z archiwum klasztoru Karmelitów Bosych w Czernej

Obrazki z życia w klasztorze w Czernej, pierwsza połowa XX wieku. Z archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych

KSZTAŁT CIECZY

Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie

Most kolejowy (po lewej) i most Krakusa na Wiśle w Krakowie (obecnie w jego miejscu jest most Powstańców Śląskich), obok widoczne zabudowania na Zabłociu. Fotografia lotnicza, 1920. NAC

A może herbaty? Przepraszam, jakoś nie przyszło mi to wcześniej do głowy. Gnasz gdzieś ze mną po kamieniach, ciągam cię po górach i dolinach, a nawet nie zaproponuję ci nic do picia… Więc dobrze, usiądź wygodnie i napij się herbaty. Obiecuję ci, że ta historia będzie spokojniejsza. Może trafimy na jakieś błoto, ale tylko na początku. I żadnych wypraw na drugi koniec świata, żadnego pędu po kamieniach. Wiesz, opowieść to w gruncie rzeczy materia w stanie płynnym. Przyjmuje kształt naczynia, w którym się znajdzie. A w tej historii dużo jest naczyń. Są też butelki na wódkę (i to w hurtowych ilościach), wykwintne karafki i wielobarwne puchary, ale sądzę, że znajdzie się i zwykła szklanka na herbatę, taka w metalowym koszyczku. W dodatku z bardzo porządnego szkła, które na pewno nie pęknie od wrzątku.

Wieczne zaplecze

Chyba nie muszę ci mówić, gdzie leży Zabłocie. Lub raczej gdzie leżało. Za błotem. Tam, za rzeką, gdzie nie ma już nic poza „rolami, łąkami, pastwiskami, krzakami”, stawami i innymi „pożytkami”, jak był to łaskaw ująć król Kazimierz Wielki, gdy w 1357 roku za 120 grzywien sprzedał tę wieś obywatelom miasta Kazimierza. Chyba już wtedy Zabłocie było czymś w rodzaju zaplecza. Takiej komórki albo składziku, który z czasem miał przedzierzgnąć się w warsztat, czy może nawet maszynownię; w każdym razie w miejsce „na tyłach”, gdzie się pyli i kurzy, gdzie buczą maszyny i można się powalać smarem, ale które nadaje pęd nowoczesnemu miastu.

Na początku był tu port. Wisłą z Wieliczki spływała sól, od XIV wieku na Zabłociu przeładowywano ją, magazynowano i słano dalej. W kamieniołomach łupano wapień, w cegielniach z miejscowych iłów wypalano cegły.

Ale naprawdę ciekawie zaczęło się robić na przełomie XIX i XX wieku.

Najpierw trzeba było okiełznać nieco Wisłę. Zbudować wały. Czy wiesz, ile powodzi przeżył Kraków w ciągu ostatniego, powiedzmy, tysiąca lat? Osiemdziesiąt cztery wielkie, trzynaście katastrofalnych. Nie chciałabym cię zanudzać, więc wymienię tylko te najgorsze: w 1468 roku na Stradomiu „ołtarze po kościołach pływały”; niemal wiek później Wisła zerwała cztery mosty, w tym jeden z pięćdziesięcioma cieślami; w 1597 roku zalała miasto aż siedmiokrotnie… Mam mówić dalej? Może wystarczy. Powiem ci tylko jeszcze, że w sierpniu 1813 roku Wisła podtopiła Stradom, Kazimierz i Podgórze, zrywając dwa mosty. To właśnie wtedy rozpoczęto sypanie wałów. Podgórze – a wraz z nim Zabłocie – doczekały się ich dopiero pod koniec XIX wieku.

Gdy wody opadły i zrobiło się dostatecznie sucho, na Zabłociu zaczął się ruch. Okazało się, że to wieczne „zaplecze” doskonale nadaje się pod budowę nowoczesnych fabryk.

W ciągu dwudziestu międzywojennych lat produkowano tu chyba wszystko. Józef Gorecki robił siatki, meble, konstrukcje żelazne i ornamentalne wyroby kute. Lazar Korngold – towary żelazne. Czesław Śmiechowski – mydło. Władysław Jankowski – skrzynie. Członkowie spółki Pischingera mieli na Zabłociu Fabrykę Czekolady i Torcików. W Fabryce Wyrobów Spirytusowych destylowano wódki, w Magnie wulkanizowano gumę, w Rekordzie tłoczono, trawiono i emaliowano naczynia, w Zniczu siekano zapałki, a w Superiorze konstruowano mechanizmy do parasoli. W Hucie Szkła Wawel dmuchano szkło.

Teraz, skoro doszliśmy do szkła, musimy się zmierzyć z tym tematem.

Tajemniczy materiał

Szkło jest materiałem dość tajemniczym; ciałem stałym, ale takim, które nie uległo krystalizacji (i nie ulegnie ponoć tak długo, jak będzie istniał wszechświat). Jego struktura przypomina ciecz – lecz w cieczy cząsteczki mogą się przemieszczać swobodnie, a w szkle nie. W szkle cząsteczki więzi lepkość, która nie pozwala im zmieniać miejsca.

Alchemicy wprost szaleli na jego punkcie. Tylko pomyśl: substancja, która przypomina minerał, ale stworzona nie przez naturę (poza tektytem i obsydianem, lecz nie bądźmy drobiazgowi!), tylko przez człowieka. W swej przemyślności wymieszał piasek, sód i wapno, ogrzał je w ogniu i powołał do życia coś, co w niczym nie przypomina ani piasku, ani sodu, ani wapna. I czego nie można na powrót rozdzielić. Czyż to nie opus magnum, a przynajmniej coś bardzo, bardzo mu bliskiego? Coś, czym można się zadowolić, gdy nie powiedzie się przemiana ołowiu w złoto? Tak musiał myśleć Johann Kunckel, siedemnastowieczny niemiecki alchemik, który porzucił apteki i studia hermetyczne, by znaleźć swoje miejsce w poczdamskiej hucie szkła. I nie kamień filozoficzny, a właśnie to purpurowe szkło barwione złotem przyniosło mu bogactwo i tytuł szlachecki… Nic dziwnego, skoro – jak w XVIII wieku pisał Józef Torzewski – „szkło jest towar taki, bez którego się najmniejszy nie obejdzie kmiotek, aby go w domu nie miał swoim”.

Możliwe, że na podobny interes liczyli panowie Dawid i Jakub Chazanowie i Leon Bąkowski, odkupując w 1931 roku budynki upadłej fabryki zapałek adwokata doktora Rudolfa Frühlinga i powołując spółkę Krakowska Huta Szkła.

Pierwsza butelka

Na szkle znali się doskonale. W latach dwudziestych XX wieku wspólnie prowadzili huty szkła w Białymstoku i Narewce na Podlasiu. Chazanowie byli żydowskimi przedsiębiorcami z Grodna, którzy w latach trzydziestych przeprowadzili się do Warszawy (Dawid) i do Krakowa (Jakub). Leon Bąkowski, weteran Pierwszej Kompanii Kadrowej i wojny polsko-bolszewickiej, w cywilu zajmował się gospodarowaniem zgrabnym majątkiem w Wiązownej oraz pracą w ministerstwie rolnictwa.

W zakresie hutnictwa szkła był dość grubą rybą. Prezesował spółdzielni handlowo-eksportowej Polver, która zrzeszała huty wyspecjalizowane w produkcji butelek. Tytuł inżynierski zdobył na studiach rolniczych w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Kilka lat po tym, jak Państwowy Monopol Zapałczany wykończył fabrykę zapałek adwokata Frühlinga, Bąkowski i dwaj Chazanowie przejęli hale produkcyjne przy ulicy Lipowej 3, by robić tam szkło.

Spółkę zawiązali w Białymstoku. Kapitał zakładowy wyniósł 10 tysięcy złotych. Większość pieniędzy (7 tysięcy złotych) wyłożył Dawid Chazan i to on wziął 70 procent udziałów. Bąkowski i Jakub Chazan dostali po 15 procent. Wykwalifikowanych pracowników ściągnęli na Zabłocie z likwidowanej właśnie huty w Narewce. Co hutnicy myśleli o tej niespodziewanej przeprowadzce? Szczerze mówiąc, nie wiem. Możliwe jednak, że wcale się jej nie dziwili. Na początku XX wieku produkcja szkła była dość kruchym biznesem. Fabryki powstawały i upadały, a dmuchacze, formiarze, topiarze, bańkarze i odtrącacze, ich żony sortowaczki, opękarki, odnoszaczki i dzieci od małego przyuczane do zawodu po prostu pakowali dobytek i jechali tam, gdzie ich potrzebowano: do Strzemieszyc, Częstochowy, Kielc, Gocławka, Piotrkowa, Lwowa lub na Wołyń. Albo na Zabłocie, gdzie osiedli w barakach i kamienicach czynszowych przy ulicach Janowa Wola, Przemysłowej, Lipowej, Romanowicza, Limanowskiego i Zamoyskiego.

Mieszkanie pod adresem Zabłocie 21 zajęli na przykład państwo Werstakowie. Najstarszym z rodu był Stefan, stary hutnik. Do pracy w Krakowskiej Hucie Szkła posłał syna Jana. Przeprowadzka z Podlasia wyszła chłopakowi na dobre – dwadzieścia parę lat później został dyrektorem huty na Zabłociu. W 1932 roku miał jednak dopiero 17 lat i do fabryki poszedł z siostrą Janiną, odnoszaczką, wujem Antonim i kuzynem Józkiem Millertem. Do Krakowa przenieśli się także inni, jego szwagrowie, zięciowie Stefana: Edward Zakrzewski, Edward Mecner i Antoni Makulec, ten ostatni z ojcem i bratem. Bardzo możliwe, że w styczniu 1932 roku, gdy w drewnianej hali przy Lipowej wszystko było już gotowe, to właśnie któryś z Werstaków (albo Zakrzewskich, Mecnerów lub Makulców) ujął w dłoń piszczel, sięgnął do umieszczonej w piecu wanny, gdzie, w temperaturze 1400 stopni Celsjusza, piasek, soda i wapno stopiły się w płynne szkło, nabrał lepką, bezkształtną kroplę i wydmuchał z niej pierwszą butelkę.

Zabłocka huta szkła specjalizowała się właśnie w butelkach. Głównie do wódki. Państwowy Monopol Spirytusowy brał je w wielkich ilościach i wypełniał procentami, choć zdarzały się także zamówienia na flaszki do wina i wody mineralnej oraz na szkło apteczne.

Interes szedł wspaniale. W 1938 roku fabryka zatrudniała już 500 osób. Choć produkcja trwała tylko dziewięć miesięcy w roku (w pozostałe remontowano wanny), huta szkła była szóstym największym pracodawcą w Krakowie.

Wydawało się, że wszystko idzie po myśli.

A jednak w 1936 roku Leon Bąkowski odsprzedał swoje udziały w firmie Dawidowi Chazanowi. Może czuł narastające napięcie międzynarodowe, ciszę przed burzą, może szeptano o tym na korytarzach ministerstwa i nie chciał w trudnych czasach wiązać majątku z czymś tak kruchym jak szkło? A może instynkt starego żołnierza mówił mu, że już wkrótce będzie potrzebny gdzie indziej?

W 1939 roku inżynier Bąkowski miał już głowę wolną od terminów dostaw piasku, wapna i sodu, od umów z monopolem i eksportu butelek. Mógł z czystym sumieniem ubrać mundur majora rezerwy i pójść bronić Warszawy.

Nie wiadomo, co stało się z Jakubem Chazanem i nowymi udziałowcami spółki Szmulem Stolnickim, Salomonem Joffem, Dawidem Zacharą, Szają Kirszniańskim, Izaakiem Szturmakiem i Maksem Chazanem. Ich huta została skonfiskowana przez Niemców.

Na Zabłociu wyrosły nowe fabryki. Stare zmieniły właścicieli. Produkowano w nich teraz skrzynie, chłodnice i części do niemieckich samolotów oraz baraki. Oskar Schindler przejął Fabrykę Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych Rekord i zaczął w niej robić menażki dla Wehrmachtu oraz łuski i zapalniki do pocisków, ratując przy okazji 1100 osób od pewnej śmierci.

A Dawid Chazan? Myślę, że spakował wszystko, co mógł, i wraz z rodziną, jak tysiące uciekinierów, ruszył samochodem na wschód. Musiał dojechać do Kowna, bo jego nazwisko jest na liście Chiune Sugihary, który był w owym czasie japońskim wicekonsulem w Kownie. W ciągu kilku tygodni 1940 roku, wbrew swym przełożonym, drętwiejącą z wysiłku ręką wypisał 6 tysięcy wiz tranzytowych, które uratowały 6 tysięcy istnień ludzkich, w tym i życie współtwórcy Krakowskiej Fabryki Szkła.

U brzegu pucharu

To pracownicy uratowali fabrykę. Poukrywali formy do ręcznej produkcji butelek, uchronili, co się dało, przed szabrem. Choć ograbiona przez Niemców z półautomatycznych maszyn, trafiona czterema bombami, wystygła, zasypana gruzem i śniegiem – fabryka ocalała. Szybko została uruchomiona ponownie. Już rok po wojnie słychać z niej było brzęk szkła. „Dziwny szmer, jakby ktoś śpiesznie toczył po kamieniach setki butelek”, niósł się z sortowni. W hali fabrycznej dziesiątki robotników ze zręcznością kuglarzy znów manewrowało piszczelami wokół rozgrzanego do 1400 stopni pieca (codziennie trafiało do niego 10–12 ton węgla ze Śląska). Czerpali płynne szkło. Każdy w ciągu dniówki mógł wydmuchać 500–600 butelek. Monopol Spirytusowy brał jeszcze ciepłe litrówki i ćwierćlitrówki. Zniszczony wojną kraj bardzo ich potrzebował.

Fabrykę, oczywiście, upaństwowiono. W 1951 roku powstały Krakowskie Zakłady Szklarskie – konglomerat zatrudniający 570 ludzi, zrzeszający Krakowską Hutę Szkła przy Lipowej, Hutę Szkła Wawel przy ulicy Zabłocie i Hutę Szkła w Skawinie.

Dawid Chazan mieszkał już wówczas w Australii, przez pewien czas słał stamtąd listy do Leona Bąkowskiego. Ten przeżył obronę Warszawy. Przeżył też obóz pracy, do którego po zakończeniu wojny wysłało go UB. Zmarł w 1954 roku. Ale nie mówmy już o tym. Pomówmy o szkle.

Szkło w hucie przy Lipowej miało się dobrze. Nawet bardzo dobrze.

W latach pięćdziesiątych na miejscu starej drewnianej hali stanęła nowa, murowana. Zakupiono maszyny półautomatyczne. Do produkcji weszły baloniki żarówkowe i wielkie szklane akumulatory. Potem – na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – szklanki, kieliszki i żaroodporne miski. Dmuchali je świetni, doświadczeni hutnicy. Najlepszy był Franciszek Biela. Rudolf Mikuliszyn i Czesław Piętka też byli znakomici, ale Biela – to był ktoś. Z zawodu kierowca, z początku jeździł z tym, co wydmuchali inni. Potem musiał zmienić zawód. Czemu? Nie pytaj. Miał swoje powody. W każdym razie jeździć już nie mógł i postanowił dmuchać szkło. Nauczył się sam. Robił „joty”, czyli duże akumulatory. Potrafił „na rękę” wziąć dwadzieścia kilo płynnego szkła i własnym oddechem i przy użyciu kompresora nadać mu odpowiedni kształt. To właśnie do niego jako jednego z pierwszych przyszedł Orkusz, kiedy pojawił się na Zabłociu.

Jerzy Słuczan-Orkusz był jednym z trzech pierwszych absolwentów wrocławskiej Katedry Szkła ASP, szefem i twórcą Zakładu Wzornictwa krakowskiego Zakładu Badań i Doświadczeń Przemysłu Szklarskiego, który powstał właśnie przy Lipowej 3 w 1962 roku.

Zaczęło się od tego, że inżynier Janina Adamczyk na początku lat sześćdziesiątych wymyśliła zupełnie nowy sposób uzyskiwania szkieł barwnych. To było coś, czego nikt wcześniej w Polsce nie robił. Czysta alchemia. Piękne, głębokie czerwienie, błękity i zielenie, bardzo innowacyjne szkła mącone – częściowo przezroczyste, częściowo mleczne – wszystko to aż prosiło się o artystę, który tchnie w to szkło ducha. Tym artystą miał być właśnie Słuczan-Orkusz.

Zresztą przy Lipowej zawsze pracowali znakomici artyści.

Marian Gołogórski inspirował się pop-artem. Stworzył między innymi szklane jabłko, gruszkę, śliwkę i ogórek nadnaturalnej wielkości.

Michała Jakubasa opętała cyna. Nie spoczął, póki nie opatentował technologii trójwymiarowego łączenia jej ze szkłem.

Piotr Kozłowski był doskonałym grawerem, po przedwojennej szkole kaligrafii. Napisy rył odręcznie. Potrafił nawet zrobić portret Breżniewa.

Zofia Pasek zaprojektowała ponad dwieście amfor, dzbanów, czarek i pater, dbając jednocześnie o organizację wystaw zagranicznych szkła krakowskiego.

Taką właśnie nazwę nosiło: szkło krakowskie.

Chyba nie umiem ci tego opisać. Musisz iść na Lipową i zobaczyć. Te finezyjne guzy pokrywające wazony i popielnice. Te spiralne oploty nitek szkła wijące się wokół kielichów i dzbanów. Skręcone uszy flakonów. Zastygłe w wygięciu brzegi pucharów. Te koronki, szczypanki, zawiesiny wtopione w szkło jak owady w bursztyn. Te kobalty, szmaragdy i sine fiolety – barwy nie do uzyskania dzisiaj, kiedy szkło barwi się, otaczając gorący półprodukt drobno zmielonymi barwnikami…

Dzieło, nie szklanka

Pierwszym hutnikiem, do którego Słuczan-Orkusz przyszedł ze swoimi pomysłami, był właśnie ów fabryczny kierowca przekwalifikowany na dmuchacza: Franciszek Biela. Współpraca ułożyła im się znakomicie. Biela brał rysunki Orkusza, słuchał wskazówek, a potem nabierał kroplę szkła na piszczel i dmuchał – nie żarówkę, nie butelkę i nie szklankę do herbaty, ale dzieło sztuki. Myślę, że i w nim kryła się dusza artysty. Potrzebowała tylko okazji, by się ujawnić. W każdym razie kiedy będziesz patrzyć na karafki, wazony i puchary projektu Orkusza, przypomnij sobie, że powstały dzięki współpracy projektanta, technologa i hutnika.

W ciągu 30 lat przy Lipowej na Zabłociu powstało około 800 niezwykłych wzorów. Zrobiły furorę. Klienci ustawiali się w kolejkach: krakowskie szkła kupowały Kanada, Grecja i Francja… Wożono je (nysą) do Berlina, Lipska i Poczdamu. Dawano w podarku ambasadorom i osobistościom. Sprzedawano w Desie. Zagrały nawet w kilku filmach kostiumowych. Szkło architektoniczne zamawiane przy Lipowej zdobiło ambasadę w Genewie, poznański hotel Polonez i arcynowoczesny krakowski hotel Forum.

A potem przyszły lata dziewięćdziesiąte i produkcja szkła przestała się opłacać.

W 1998 roku, po 30 latach, zakończono produkcję szkieł krakowskich.

Dziś w hucie przy Lipowej są laboratoria. Bada się w nich właściwości szkła budowlanego, walcowanego, szklanych pustaków i homologowanych szyb samochodowych. Wciąż robi się tu szklane granulki, zwane frytą, czyli surowiec do produkcji szkliw ceramicznych, emalie i cement romański dla konserwatorów zabytków. Działa tu także Centrum Szkła i Ceramiki: zobaczysz w nim stare narzędzia szklarskie, kolekcję szkieł krakowskich oraz wyrobów z XIX i XX wieku: kielichów, cukiernic, pucharów, kul i przycisków do papieru… W hali obok galerii obejrzysz na żywo, jak dmucha się płynne szkło, aż z bezkształtnej masy przybierze kształt róży, zwierzątka lub flakonu. Idź, zobacz. Kto wie, może po tej wizycie inaczej spojrzysz na swoją szklankę do herbaty?

Która jest już pusta, prawda?

Kielichy (proj. Jerzy Słuczan-Orkusz) z ekspozycji w Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie. Fot. J. Nowostawska-Gyalókay. Z archiwum MIK

Hutnicy podczas pracy. Na zdjęciu Franciszek Biela. Z archiwum Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie

Panie przy produkcji baloników żarówkowych (na górze) i naczyń akumulatorowych (na dole), lata sześćdziesiąte XX wieku. Z archiwum Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie

Wystawa szkieł krakowskich w Ośrodku Informacji i Kultury Polskiej w Berlinie, 1978. Z archiwum Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie

SAGA NA DZIEWIĘĆ POKOLEŃ (W DUŻYM SKRÓCIE)

Kompleks wodociągów na Bielanach w Krakowie

Budowa wodociągów na Bielanach, pompownia, ok. 1901. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Och, już to widzę: osiem tomów, każdy ma – powiedzmy – trzysta stron. Losy dziewięciu, może dziesięciu pokoleń. W tle zawsze wodociąg, rury dyskretnie ukryte w ścianach, a obok płynie życie: miłości i zdrady, chwile szczęścia, wojny, oblężenia, epidemie, śluby, pogrzeby, narodziny dzieci… Doprawdy nie rozumiem, czemu nikt jeszcze nie napisał krakowskiej sagi z wodociągiem w tle. Ta historia aż się o to prosi! Posłuchaj: w połowie XV wieku, przy ulicy św. Jana, w domu imć pana rajcy Marcina Chmiela, właściciela pierwszego prywatnego przyłącza, któremu dalibyśmy jakąś śliczną, niewinną córkę, może nieślubną (czy może być lepsza bohaterka sagi niż nieślubna córka?), i przez te, bagatelka, dwa tysiące czterysta stron śledzilibyśmy losy jej potomków (z prawego i nieprawego łoża), modernizujących instalacje, cierpiących z powodu braków wody, zalań, podtopień i pękniętych rur. Ktoś kąpałby się w bąbelkach szampana, ktoś nosił wodę z zatrutej cholerą studni, ktoś prałby bandaże rannych żołnierzy, ktoś podawał komuś ostatnią szklankę wody, a ktoś inny brał kąpiel przed wielkim balem… Widzisz teraz, co to byłaby za opowieść?…

Nawet nie wiesz, jak mi szkoda, że jej nie napiszę. Powód jest prozaiczny. Nie mam do dyspozycji ośmiu tomów po trzysta stron. Na sześć wieków krakowskich wodociągów mamy dwanaście stron, a to – uwierz mi – nie wystarczy, żeby opowiedzieć historię rodu Chmielów rozpisaną na stulecia. Zapomnij więc o tym. Jedyne, co mogę zrobić, to – w dużym skrócie – opowiedzieć ci, o czym byłaby ta saga, gdyby powstała.

Prolog

Wszystko zaczęłoby się pewnie przy studni. Byłby koniec XIV wieku, 1385 rok i wodę miastu zapewniałoby dwadzieścia pięć studni publicznych i dwudziestu woziwodów. To mało, więc, oczywiście, ludzie ustawialiby się do nich w kolejkach. I właśnie w takiej kolejce moglibyśmy zacząć, może od kłótni, a może od zwykłych plotek: – Słyszeliście, ludzie – zapytałby ktoś – że Petrus Swalme, nasz rorenmeister (czyli po naszemu rurmistrz) ponoć rzucił się z nożem na czyjegoś sługę, czy to prawda? – Prawda, prawda – odparłby ktoś inny – krew podobno aż siknęła! I dodałby, że podobno mają Petrusa wygnać za to z miasta. A jeszcze ktoś inny westchnąłby może, że skaranie boskie, znów się odwlecze budowa tego wynalazku, który stawiają za Bramą Sławkowską, i dalej trzeba będzie stać w kolejkach do studni.

Ten wynalazek, o którym by rozmawiano, to rurmus. Supernowoczesne urządzenie, napędzane kołem wodnym, pozwala wiadrami unieść wodę wyżej, by stamtąd pod ciśnieniem wpuścić ją do rur. W toku narracji wybralibyśmy się pewnie gdzieś w jego pobliże, więc potrzebny byłby opis. Najpierw więc opisałabym ci Rudawę: jak płynie przez Łobzów, zasilając jego młyny i ogrody, i nagle czuje, że z jej korytem dzieje się coś dziwnego. Całkiem jakby ktoś wyłożył je cieniutkim płotem z wikliny i drobnych gałązek. To faszyna; wspiera sztuczne brzegi, by się nie osuwały i nie zamulały rzeki. W takim korycie Rudawie płynie się szybko i przyjemnie, aż pod mury Krakowa. Tu rozgałęzia się, jakby miasto było dużym kamieniem, który musi opłynąć. Jedna odnoga wpada do fosy, by obiec Kraków od północy i wschodu; druga – zarybiona – otacza go od zachodu. I właśnie na tych rozdrożach, za Bramą Sławkowską, część wody Rudawy zostaje porwana i drewnianą rynną skierowana wprost na wodne koło rurmusa. Reszta, przeczesana przez „grzebienie od plugastwa”, gromadzi się w zbiorniku. I teraz najlepsze: woda z rynny obraca łopatki koła (dając mu moc około 2,5 kW, jeśli chcesz wiedzieć), które – poprzez system kół palczastych i cewi – wprawia w ruch dwa inne koła: dolne, które pomaga zanurzyć miedziane konwie w zbiorniku z wodą, i górne, które wciąga je osiem, może dziewięć metrów wyżej, do skrzyni wodnej. Skrzynia ta wyłożona jest mchem i piaskiem, a może też płótnem. Woda wychodzi z niej czystsza. Jest teraz na wysokości około 213–214 metrów n.p.m. i można ją wtłoczyć do rur pod odpowiednim ciśnieniem. Cały ten mechanizm zamknięty jest w niewielkim budynku, w którym mieszka rurmistrz. W Krakowie pierwszym rurmistrzem jest Petrus Swalme, ów człowiek z krwią na rękach, który – jakże korzystnie dla fabuły – naprawdę dźga służącego jednego z patrycjuszy. Czemu? Nie wiadomo. Ale coś byśmy przecież wymyślili. Najlepiej flirt. Co powiesz na aferę miłosną z żoną owego patrycjusza? Żona, oczywiście, zaszłaby w ciążę, a Petrus skończyłby na wygnaniu. Wodociąg po nim przejąłby niejaki aqueductor Pesco, o którym historykom nic bliżej nie wiadomo, i bardzo dobrze, bo nie zamierzamy się o nim rozpisywać. Chcemy spojrzeć w przyszłość, by poznać dalsze losy owocu naszego zmyślonego romansu. I wodociągu, oczywiście.

Tom pierwszy

W 1399 roku nad budową cugu, czyli rurociągu, czuwa już dwóch specjalistów. Marcin, magister cannarum, jest kierownikiem prac, Mikołaj, z zawodu powroźnik, przygotowuje i uszczelnia rury.

Rury są drewniane. Robi się je z dwumetrowych pni sosnowych o średnicy 25–35 centymetrów, połączonych metalowymi tulejami. Przed położeniem ręcznymi świdrami drąży się w nich otwory o średnicy około 10 centymetrów i namacza je w stawie. Powroźnik Mikołaj zapycha szczeliny mchem i nasączonymi łojem konopiami. Tam, gdzie cug ma się rozwidlać, kładzie naturalnie rozgałęzione konary. Podebrana rzece woda płynie trzy łokcie (ok. 1,7 metra) pod ziemią, wzdłuż głównych ulic: Sławkowskiej, Szczepańskiej, Szewskiej, św. Jana oraz zachodnią i północną pierzeją Rynku. Z czasem wodociąg rośnie, rozprzestrzenia się, sięga ku Wiślnej, Małemu Rynkowi, aż za furtę św. Anny. Około 1401, a może 1403 roku budowa zostaje ukończona.

Po wodę i plotki chodzi się teraz do rząpi. To nieduże zbiorniki – coś na kształt częściowo wkopanych w ziemię beczek lub skrzyń. Woda wylewa się tam z drewnianych kolumienek z rurką, które ktoś pomysłowo nazwał szubieniczkami. Za korzystanie z nich mieszkańcy płacą 2 grosze na kwartał.

Ale nie wszyscy chadzają do rząpi.

Na przykład pan Marcin Chmiel, rajca miejski, nie musi. Od 1441 roku – jako pierwszy w Krakowie – ma własne przyłącze. Zapłacił niedawno Radzie Miasta 10 grzywien, kupił rury i najął rurmistrza, by ten doprowadził wodę do jego domu przy ulicy św. Jana. Wkrótce płynie ona na zadź rajcy Marcina drewnianą rurką o standardowej średnicy jednego palca. Zadź to oczywiście podwórze.

Do 1500 roku w całym Krakowie będzie jedynie dziesięć takich przyłączy, co – moim zdaniem – czyni pana Marcina, jego zadź oraz ród, który się od niego wywodzi, doskonałym wręcz tematem na sagę.

Tom drugi i trzeci. Może czwarty

W 1500 roku Kraków ma już 10 tysięcy mieszkańców, pobór wody rośnie, ciśnienie w rurach zaś spada. Dałoby się to odczuć także w domu państwa Chmielów przy ulicy św. Jana. Niezadowolenie budziłoby tam zwłaszcza nowe rozporządzenie króla Zygmunta I, który w 1521 roku czyni zamach na wieczystość prywatnych przyłączy wodociągowych. Odtąd będą tylko dożywotnie. – Hańba! – krzyczałby przy kolacji dojrzały już wiekiem syn rajcy Marcina i w ramach obywatelskiego protestu spuszczałby domową kloakę wprost do przepływającej wzdłuż miejskich murów Rudawki. Co byłoby niezwykle ohydne, zważywszy, że właśnie z Rudawki czerpie się wówczas wodę do wodociągu, który od początku XVI wieku zasila Wawel. Nic dziwnego, że już w 1531 roku królowa Bona odmawia kąpania się w tym, co płynie z rur, i każe napełniać swą kamienną wannę wodą ze studni kanoników wawelskich. Królowi Zygmuntowi nie pozostaje nic innego, jak tylko szukać nowych źródeł wody. Próbuje stawiać rurmus na Wiśle i drugi na Niecieczy, czyli odnodze Rudawy, która płynie przez Błonia. Wisła jest jednak dziką, nieokiełznaną rzeką. Mści się wielkimi powodziami, które na pewno nie omijają domu Chmielów przy ulicy św. Jana. Może nawet ktoś tonie? Może rwący nurt porywa coś cennego – bo ja wiem… portret prababki, rodowe klejnoty, rzepę z piwnicy (bo ziemniaków nikt tu jeszcze nie zna)?

Potop szwedzki wypadłby nam chyba gdzieś w trzecim tomie sagi. Kraków byłby oblężony. Najeźdźcy nie tylko zmieniliby bieg Prądnika, ale też zniszczyli rurmus za Bramą Sławkowską. Wodociąg by wysechł i sytuacja zrobiłaby się naprawdę nieciekawa. Kraków poddałby się Szwedom, a ci doszczętnie zrujnowaliby miasto. Na ulicach leżałyby trupy, ranni i chorzy. Ku przerażeniu panien Chmielówien rajtarzy plądrowaliby domy i kościoły. Przy studniach, do których znów ustawiałyby się kolejki, opowiadano by, że żołdacy powyrywali nawet srebrne gwoździe z królewskich trumien. Po 2 latach okupacji miasto leżałoby w gruzach. W ciągu najbliższych 60 lat czekałyby je – a wraz z nim także i ród Chmielów – trzy wielkie epidemie.

Tom piąty. Albo szósty

Wiek XIX znów przywitalibyśmy przy studni. Który mógłby to być tom sagi? Piąty? Kraków wciąż czekałby na odbudowę wodociągu. Ród Chmielów popadłby wraz z miastem w ubóstwo. Życie w dziewiętnastowiecznym Krakowie nie należy do przyjemności: średnia wieku wynosi zaledwie 30 lat, a znaczna część studni jest tak zanieczyszczona, że woda z nich nie nadaje się do picia. Nie ma jednak innego wyjścia, ludzie piją więc tę skażoną wodę. Epidemie wybuchają co chwilę. Tylko w XIX wieku jest ich siedem. Fakt, że Kraków jest teraz austriacką twierdzą, trzymaną twardą ręką wojskowych i ściśniętą pierścieniem fortyfikacji, tylko pogarsza sprawę. Miasto ma niewielką powierzchnię i jedną z największych gęstości zaludnienia w Monarchii Austro-Węgierskiej. Ciekawe, co dzieje się w domu przy ulicy św. Jana. Ktoś choruje? Cholera? Dyzenteria? A może potomkom rajcy Marcina udało się jednak zachować wysoką pozycję i z nadzieją czytają w gazetach, że radny Feliks Radwański przygotowuje „opis hydrauliczny sprowadzania trąbami wód źródlanych z wzgórków pobliskich”?

W 1866 roku prezydentem Krakowa zostaje Józef Dietl, lekarz i profesor medycyny. Chce, żeby Kraków zmienił się w miasto „czyste, zdrowe i ozdobne”. Budowniczym każe natychmiast przystąpić do projektowania wodociągu. Jesienią 1870 projekt „zaopatrzenia miasta i przedmieścia w wodę wiślaną do skrapiania ulic i do potrzeb domowych na wszystkich piętrach aż do poddasza, do potrzeb fabrycznych, szpitali i koszar, a wreszcie do ozdobienia miasta za pomocą 10 fontann” jest gotów. – Piękny, ale nierealny! – prycha może na to nowy nestor rodu Chmielów i rzuca w przestrzeń pytanie: – Czy on w ogóle policzył, ile to będzie kosztować?! Doktor Dietl jest jednak przygotowany na takie zarzuty i odpowiada: „Nie zrażajcie się, panowie, wielkimi kosztami, jakie pociągnie za sobą urządzenie wodociągów, bo koszta przeminą, korzyści zaś będą wieczne!”. Po czym zaciąga pożyczkę loteryjną na 1,5 miliona złotych reńskich. Jedna trzecia tych pieniędzy ma iść na wodociąg.

Wciąż jednak nie wiadomo, skąd dostarczać wodę. Wieczorami przy stole państwa Chmielów mogłyby się toczyć dyskusje: brać wodę z Będkówki, Sułoszówki, Rudawy, Wisły czy może warstw podziemnych doliny Białuchy? Krakowscy lekarze stawiają na źródła w Regulicach, ekspert z Wiednia – na Czatkowice. Debaty trwają, pieniądze z pożyczki na wodę się rozchodzą. Prezydent Dietl umiera, a decyzji wciąż nie ma. Na dodatek w 1879 roku, przy obiedzie, któryś z panów Chmielów streszcza wystąpienie Walerego Rzewuskiego, członka jednocześnie komisji wodociągowej i teatralnej. – Ten Rzewuski mówi, że pieniędzy na wodociąg i tak już nie starczy – wzdycha pan Chmiel. – I że w starożytnym Rzymie poza akweduktem był też teatr, i że może by od tego zacząć…

W 1893 roku przy Plantach staje Teatr Miejski. Wodociągu wciąż nie ma.

Pod koniec XIX wieku Kraków jest już ponoć wśród miast o największej śmiertelności w Europie. Śmierć nie omija zapewne także rodziny Chmielów. Tymczasem w radzie miasta higieniści i technicy spierają się, co ważniejsze: jakość wody czy szybkość budowy wodociągu. Projektów jest już trzydzieści. Większość sprowadza się do „wskazania rzeczki lub źródła, sposobu sprowadzenia jej do Krakowa i kosztu w krociach lub milionach”. Na stypie w salonie państwa Chmielów ściszonymi głosami debatuje się, czy lepiej ciągnąć wodę z Tatr, czy może wiercić stusześćdziesięciometrowe studnie artezyjskie pod placem Kleparskim.

Wreszcie, 11 lipca 1889 roku rada miejska podejmuje decyzję o budowie wodociągu. Z dalekich Regulic. Technicy protestują: za mała wydajność i zbyt niskie ciśnienie. Nieoczekiwanie w sukurs przychodzą im wojskowi. Kraków wciąż jest twierdzą, a źródła regulickie leżą daleko poza pasem fortyfikacji. W razie oblężenia nie będzie można ich obronić. Jan Rotter, jeden z techników, dyrektor Państwowej Szkoły Przemysłowej, rzuca postulat, by zbadać wody gruntowe w okolicach Krakowa. To musi się udać, szepcze się teraz przy studniach, przecież podobne doświadczenia mają Amsterdam, Linz, Lublana, Praga i Wiedeń! Wody zostają zbadane. Okazuje się, że Rotter miał rację. Wodociąg można napełnić wodami podziemnymi z okolic Bielan.

Tom siódmy

W październiku 1897 roku powstaje Miejskie Biuro Wodociągowe, które ma zaprojektować i wreszcie wybudować wodociąg. Na jego czele staje cesarsko-królewski nadinżynier Roman Ingarden, a my łatwo moglibyśmy dorzucić mu jakiegoś młodego Chmiela na sekretarza. Albo lepiej kreślarza, bezprzytomnie zakochanego w Chmielównie.

Kraków ma wówczas 90 tysięcy mieszkańców, lecz nadinżynier (z podstawionym kreślarzem) ma zaprojektować system, który za 30 lat zaspokoi pragnienie 128 tysięcy. Oblicza, że 16 tysięcy metrów sześciennych na dobę powinno wystarczyć.

Woda z Bielan tkwi w siedmiometrowej warstwie piasków i żwirów karpackich, ukrytej pod trzymetrowym pokładem gliny. Ingarden chce się do niej dostać trzydziestoma studniami, wbitymi co 42–70 metrów. W 1899 roku rusza budowa. Firma Rumpel & Waldeck, która wygrywa przetarg na rurociąg, kupuje w Sanoku 100 wagonów rur i opasuje nimi Śródmieście wielkimi żeliwnymi pierścieniami. Niedługo potem do domu państwa Chmielów przyszłoby zawiadomienie: władze nakazują obowiązkowo połączyć się z wodociągiem każdemu domowi, który nie ma studni lub ma studnię z niezdrową wodą. Rodzina (z takimi tradycjami!) byłaby oczywiście za, lecz nieoczekiwany sprzeciw zgłosiłaby stara i głucha pani Chmielowa. Któż jej zagwarantuje, że woda, która leje się ze ścian, doprowadzona do nich żelaznymi rurami, nie zagraża zdrowiu? Przekonałoby ją (podobnie jak innych krakowian) dopiero poręczenie chemika Karola Olszewskiego i bakteriologa Odona Bujwida.

13 lutego 1901 roku prezydent miasta Józef Friedlein ogłasza, że wodociąg imienia cesarza Franciszka Józefa został ukończony i zostanie uruchomiony następnego dnia po mszy świętej w kościele Mariackim. Do kamienicy przy ulicy św. Jana państwo Chmielowie kupują nowe wanny i sprowadzają armaturę z Wiednia. Robotnicy prują ściany, by ukryć w nich żeliwne rury. Przy okazji mogliby coś znaleźć: jakiś zamurowany skarb, kosztowności ukryte przed Szwedami lub chociaż pamiętnik prapraprababci z czasów panieństwa. Wyszłyby na jaw rodzinne sekrety.

Wodociąg tymczasem się rozrasta. Wkrótce Bielany zaopatrują w wodę już nie tylko Śródmieście, klasztor Kamedułów i zakład w Kobierzynie, ale również Wolne Królewskie Miasto Podgórze. By podołać zapotrzebowaniu, studnie na Bielanach wierci się po obu stronach Wisły, zaś wodę z nich przesyła rurami pod korytem rzeki. To jednak nie wystarcza. Obliczenia nadinżyniera Ingardena okazały się nazbyt optymistyczne: wody jest mniej, niż sądził, a miasto rośnie zbyt szybko. W 1920 roku zapada decyzja o produkcji „sztucznej wody podziemnej”. Wodę z Wisły wlewa się do specjalnego basenu, pozwala jej przesączyć się przez piaski i żwiry w głąb gruntu i tam – uwolnioną od zanieczyszczeń – pobiera się ponownie. Niestety, rzeka jest coraz brudniejsza. Od 1933 roku trzeba ją chlorować. 29 sierpnia 1951 roku jedna z niegdysiejszych panien Chmielówien, wówczas już wdowa po kreślarzu, mogłaby wybrać się na spacer nad Wisłę i zobaczyć coś, co zszokuje i ją, i pracowników wodociągu.

Rzeką płyną martwe ryby.

Na dwie doby trzeba przerwać pobór wody z rzeki. Ciśnienie w sieci spada i wdowa po kreślarzu nie może tego dnia zmyć naczyń po obiedzie. Pracownicy wodociągów znów muszą szukać rozwiązania problemu. Coraz częściej zerkają ku Sance – to nieduża rzeczka, która na swoich 18,5 kilometrach długości nie zdąży nałapać zbyt wielu zanieczyszczeń. Żyją w niej nawet raki. W 1957 roku wody Sanki po raz pierwszy zasilają wodociąg. W 1988 roku Kraków ostatecznie rezygnuje z czerpania wody pitnej z Wisły.

Tom ostatni

Ostatni tom sagi działby się w czasach współczesnych. Oczywiście nie wszyscy czytelnicy dotrwaliby do końca opowieści; część poległaby zapewne w czasach napoleońskich, inni dobrnęliby do międzywojnia, choć może niektórzy z nostalgią czytaliby o trudnych latach osiemdziesiątych XX wieku, gdy wodę od czasu do czasu trzeba było łapać na zapas do wanny i wszystkich garnków. Może zainteresowałyby ich kolejne miłości i zdrady, śluby i pogrzeby, perypetie szkolne, trudności mieszkaniowe i kariera zawodowa następnego pokolenia Chmielów? Może z zaciekawieniem dowiedzieliby się, że w obecnych czasach krakowskie wodociągi są w stanie zapewnić oszałamiającą ilość 300 tysięcy metrów sześciennych wody dziennie, podczas gdy miasto zużywa średnio połowę z tego, i że współczesna pani Chmielowa, babcia czworga wnucząt, z których jedno studiuje informatykę, drugie właśnie wychodzi za mąż, a trzecie i czwarte kupują mieszkania na Ruczaju, jako jedyna z rodziny pije jeszcze wodę z Bielan, przeprowadziła się bowiem jakiś czas temu do domku na Woli Justowskiej. Zabytkowa stacja wodociągów dostarcza już tylko dziesięć procent wody dla Krakowa i wnuczęta pani Chmiel, rozsiane po mieszkaniach i kawalerkach innych dzielnic, piorą, gotują i myją się w wodzie z Raby w Dobczycach, Rudawy lub – jeśli los i wyobraźnia nieszczęsnej autorki niedoszłej sagi zagnały je do Nowej Huty – z Dłubni.

I tu gdzieś pewnie kończyłaby się moja saga. Saga na osiem tomów i dziewięć pokoleń, z wodociągiem w tle, której nigdy nie napiszę, bo nie mam i nie będę mieć dwóch tysięcy czterystu stron, tylko te marne dwanaście, które właśnie kończysz czytać.

Rząp kamienny gromadzący deszczówkę, drzeworyt z dzieła Piotra Crescentyna O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelkich pożytków, Kraków 1751. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Przykład konstrukcji łańcuchowego mechanizmu do pompowania wody za pomocą drewnianych wiader, drzeworyt z dzieła Georgiusa Agricoli De re metallica. Wikipedia, domena publiczna

Od góry: budowa zbiornika wodociągowego na Wzgórzu św. Bronisławy, widok od północy, listopad 1899; zasklepianie zbiornika, widok od północnego zachodu i południowego zachodu, 23 maja 1900. Fot. N. Krieger. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Budowa wodociągów na Bielanach, wnętrze kotłowni, 1901. Fot. N. Krieger. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

RUCH KONIKA

Lajkonik w Krakowie, czerwiec 1933. NAC

W samo południe na dziedzińcu klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu jest już tłoczno. Inspektor nadzoru z Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Krakowie przeciska się powoli na sam środek. Ma już na sobie ten przepiękny, ważący kilkanaście kilogramów strój, który zaprojektował sam Stanisław Wyspiański. Włóczkowie robią mu miejsce, orkiestra mlaskotów zaczyna grać i inspektor Zbigniew Glonek – z doprawioną brodą i brwiami, w szpiczastej czapie na głowie – rusza w lajkonikowy pląs. Ksieni klasztoru za klauzurą oczekuje na niego ze słodkim poczęstunkiem.

I tak co roku, w czwartek, osiem dni po Bożym Ciele. Dla inspektora Glonka to już dwudziesty dziewiąty raz. Przebiera się w strój Lajkonika, by z dziedzińca zwierzynieckiego klasztoru ruszyć w ośmiogodzinny pochód ulicami Krakowa. Przed nim był Jan Jelonek (inspektor Glonek przez 5 lat był u niego za włóczka), wcześniej szopkarz Zdzisław Dudzik. A przed nimi jeszcze wielu innych, dziś już nikt nie wie nawet, ilu ich wszystkich było, a musiało ich być naprawdę co niemiara, skoro pierwszy zapis o harcach Lajkonika, zwanego jeszcze wówczas „turkiem na koniu” lub „człowiekiem po tatarsku ubranym”, pochodzi z 1738 roku. Jeszcze starszym rodowodem może się poszczycić taniec włóczków, wzmiankowany w klasztornych kronikach już w 1700 roku. Czym były wówczas te harce w „strojach dziwacznych, do śmiechu pobudzających”? Trudno orzec, zważywszy, że najstarszą wersję legendy o Lajkoniku spisano dopiero w 1820 roku, zapewne dość lekko traktując ludową opowieść. Zrobił to Konstanty Majeranowski, krakowski dziennikarz, wydawca „Pszczółki Krakowskiej”. Na łamach swojej gazety opisał trzeci najazd Tatarów na miasto: jest rok 1281, panowanie Leszka Czarnego, pobożny lud idzie właśnie w procesji Bożego Ciała, gdy roznosi się wieść, że Tatarzy pustoszą przedmieścia. Dzielny włóczek, wiślany flisak, porywa więc chorągiew i na czele gawiedzi rusza do zwycięskiej walki, po czym wkłada strój mongolskiego wodza i ku powszechnej radości tańczy po Krakowie. Czy to może być prawda? Może tak, może nie… Pewne jest właściwie tylko jedno, że w sierpniu 1264 roku papież Urban IV ustanowił Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa świętem dla całego Kościoła. Datowania Majeranowskiego nie potwierdzają jednak źródła, według których w diecezji krakowskiej Boże Ciało obchodzono po raz pierwszy… dopiero w 1320 roku.

Może te harce, które w ciężkim stroju uprawia po Krakowie inspektor Glonek, kryją w sobie cień obrzędów letniego przesilenia? Boże Ciało wypada przecież właśnie wtedy, gdy słońce triumfuje nad ciemnościami zimy. To zwycięstwo życia nad śmiercią, odrodzenie i, jeśli dobrze się zastanowisz, w obrzędzie Lajkonika odnajdziesz wszystkie jego elementy. Pomyśl tylko: w starych słowiańskich mitologiach koń poświęcony jest bóstwom słonecznym, jest zwierzęciem Światowida i Trygława, którzy wiosennymi piorunami walczą z uosabianą przez smoka zimą. Od smoka niedaleko już do pogańskich Tatarów – diabłów wcielonych… Zaś włóczkowie, czyli wiślani flisacy – jak nikt w mieście związani z wodą – najbardziej pragną uwolnienia jej z okowów lodu. Pragną odwilży, roztopów, płynącej rzeki… Może więc ten zwierzyniecki konik – zapomniany obrzęd wznowiony, jak pisał Ambroży Grabowski, „na podstawie jakiegoś mglistego podania” – połączył w sobie Tatarów i słońce, konia i konika, walkę dobra ze złem, życia ze śmiercią, wiosny z zimą… I może to na pamiątkę tego wszystkiego inspektor Zbigniew Glonek po raz dwudziesty dziewiąty przywdzieje ciężki strój, pozwoli się udekorować czapą, brwiami i brodą i znów wyruszy ze Zwierzyńca na Rynek Główny, rozdając po drodze uderzenia buławą i zbierając haracz, by po 8 godzinach harców wytańczyć pokłon miastu i wreszcie móc odpocząć w restauracji Hawełka?

KROKODYL I PANNY

Kościół sióstr Norbertanek, kościół pw. Najświętszego Salwatora wraz z kaplicą pw. św. Małgorzaty w Krakowie

Klasztor PP. Norbertanek widziany od Dębnik, litografia „Czasu”, ok. 1865. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Jakoś nie poznaję tych brzegów. Gdzie na przykład są Falki? No wiesz, to miejsce, gdzie rzeka wpływa na wapienne skały. Powierzchnia marszczy się lekko, a w głębi powstają wiry. Przepłynąć przez Falki to było prawdziwe wyzwanie, nawet dla świetnych pływaków, i często trafiali się tacy szaleńcy, którzy chcieli coś udowodnić sobie lub innym, rzucając się tam wpław bądź na wiązce słomy. Nie było lata, żeby ktoś w moich wodach na Falkach nie utonął.

A były to czasy, kiedy dzwon za utopionych już nie dzwonił, bo Austriacy przetopili go na działa.

Zaraz. Falki. To powinno być właśnie tutaj. Nieco powyżej klasztoru. Dokładnie tu. A jednak… to dziwne. Nie czuję skał. No nie wiem. Może coś pomieszałam? Ale tych brzegów też nie poznaję. Tu na przykład powinna być wyspa. Taka biała wapienna wyspa, calutka zbudowana ze skorupek skamieniałych małży. Wiesz, że dawno, dawno temu było tu morze? Jakieś 160 milionów lat temu w cieplutkim, słonym morzu kąpały się tu ichtiozaury i żyły kolonie małży i amonitów. Potem to wszystko opadło na dno i skamieniało. Niektórzy mówią, że ta skała, na której posadowiony jest klasztor, też kiedyś była taką kolonią prehistorycznych małży – jak ta wysepka, której już nie ma. Właściwie jest, tylko że pod wodą, ale to już nie to samo.

Z tego, co widzę, nic już nie jest takie samo. Nie ma Falek, opustoszał kącik buzerantów, nikt już nie grzeje się w szabaśniku. Wycięto zarośla oliandrów nad Rudawą. Romek Konopek już nie chodzi po poręczy mostu Dębnickiego w zamian za tanie wino. Wysechł bar Na Stawach i żadna brzana nie moczy już nóg w wodzie na Krokodylu. Nawet Rudawa nie wpada już do Wisły tam gdzie dawniej! Naprawdę, gdyby nie klasztor Norbertanek i ukryty wśród drzew na wzgórzu kościół Najświętszego Salwatora mogłabym nie rozpoznać tego miejsca.

Wiele, oj, wiele się zmieniło na Zwierzyńcu.

Pod murami klasztoru

Tu, do szabaśnika, zaczynali się schodzić w marcu, czasem nawet już w lutym, jeśli przyświeciło słońce. Lód pękał z hukiem, uwalniając nurt, a oni opierali plecy o kamienie, które być może pamiętały jeszcze rycerza Jaksę Gryfitę i pierwszą matkę przełożoną zwierzynieckich norbertanek Hildegundę (co, oczywiście, w ogóle ich nie obchodziło), i rżnęli w oko albo ferbla, czyli coś w rodzaju pokera na cztery karty. Szabaśnik albo sabaj – tak nazywali ten zakątek, wciśnięty między brzeg Wisły a klasztorny mur, bo nawet to wątłe przedwiosenne słoneczko prażyło tu tak, że po kilku godzinach człowiek wychodził czerwony na pysku i rozgrzany, jakby wylazł z prawdziwego pieca. I tylko czasem, gdy któremu krew zawrzała w żyłach, ku oknom zwierzynieckich siostrzyczek de profundis leciały niecenzuralne wiązanki.

Wody na Zwierzyńcu zawsze było sporo (czasem nawet za dużo). Pełno było tu także wszystkiego, co się z nią wiąże: szuwarów, sadzawek i błota, galarów, chrzcielnic, zatopionych dzwonów i podłych barów. Nisko tu było, nisko i podmokle, rzeki płynęły coraz to innymi szlakami, napędzając folusze i obracając młyńskie koła, a tutejsze bagna wciągnęły kiedyś ponoć samego diabła. Aczkolwiek diabła wypędzono ze Zwierzyńca na długo przed tym, gdy w połowie XII wieku Jaksa Gryfita z Miechowa – rycerz, krzyżowiec i pielgrzym, ojciec osierocony przez jedynego syna – wzniósł murowany kościół św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela i drewniany klasztor, a następnie ściągnął tu z czeskich Doksan siostry od św. Norberta. Możliwe, że stało się to za sprawą teścia Jaksy – Piotra Włostowica, jeśli Włostowic rzeczywiście był teściem Jaksy, bo nie wszyscy historycy przyklaskują tej tezie. Ale załóżmy, że tak było. Że Jaksa Gryfita ożenił się z córką Piotra Własta, Agapią. I że Agapia wniosła w posagu Zwierzyniec, wraz z istniejącym tu już wtedy kościołem Najświętszego Salwatora. Jaksa zaś, po śmierci syna, sprowadził tutaj norbertanki, zbudowawszy im piękny kościół i klasztor, którego wielokrotnie przebudowywane ściany tak rozgrzewały wiosenne promienie, że nawet w marcu, gdy na Wiśle dopiero pękał lód, można było się tu zaszyć, wystawić gębę do słonka i rżnąć w oko albo ferbla. Co było niezwykle przyjemne, póki szła karta. Bo gdy nie szła, ku oknom zwierzynieckich panienek niósł się nieprzystojny gwar.

Ale siostry radziły sobie nie z takimi przeciwnikami.

Pierwszy najazd tatarski przeżyły w 1241 roku. Doszczętnie spłonęły wówczas cały klasztor i kościół, one zaś schroniły się wśród skał. Na pewno znasz legendę o tym, jak to ścigane przez Tatarów siostrzyczki kryją się w kapliczce, a ona wraz z nimi zapada się pod ziemię. Później to miejsce nazywane jest Panieńskimi Skałami – panny to oczywiście zwierzynieckie norbertanki. Te, których nie pochłonęła ziemia, na kilkanaście lat musiały się przenieść do zabudowań przy kościele Najświętszego Salwatora.

Potem, w 1587 roku, Kraków najeżdżają wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Z wojennej zawieruchy ocaleje sześć mniszek. Najmłodsza z nich nazywa się Dorota Kątska i to ona przez najbliższe 52 lata będzie przełożoną norbertanek. Podniesie klasztor z gruzów i przywróci świetność, zarówno duchową, jak i materialną. Sklepienie, prezbiterium, ołtarze, stalle, ambona i ławki – wszystko to powstało dzięki staraniom przedsiębiorczej Doroty. To ona najęła królewskiego architekta Giovanniego Trevana, by wybudował zachodnie skrzydło wokół dziedzińca. Od tej przebudowy siostry mogły sypiać w pojedynczych celach, a nie, jak dotąd, we wspólnym dormitorium. Nie mogły używać lnianych koszul ani pościeli z miękkiego mchu, ale miały prześcieradła i kołdry z bawełny. No i, co nie mniej istotne, nowe skrzydło miało w przyszłości doskonale osłaniać od wiatrów szabaśnik, pozwalając mu się rozgrzewać jak piecowi.

Wszystko, co zdołała zbudować ksieni Dorota, o mały włos nie zostało zniszczone podczas szwedzkiego potopu. Jeden z generałów tak bardzo pragnął zrównać klasztor z ziemią, że sprowadził w tym celu górników z Wieliczki. Na szczęście górnicy umieli symulować robotę i chociaż gorliwie machali kilofami, klasztoru nie zburzyli. Dzięki temu ci, którzy przychodzili tu grać w ferbla, mogli się potem spokojnie wygrzewać w szabaśniku, wspierając plecy o stare mury. Byle bez nadużywania łaciny. Bo gdy atmosfera w sabaju stawała się zbyt gorąca, a tok dyskusji podążał w rejony nieprzyjemne dla cnotliwych uszu, siostry schładzały dymiące czupryny andrusów strumieniami pomyj i przed powrotem do domu trzeba się było kąpać w lodowatej Wiśle.

Zakrystianka

Tej wody nie można, ot tak, wylać. Moczyła w niej przecież obrusy, które zdjęła z ołtarzy. Teraz będzie musiała zanieść balię w poświęcone miejsce i dopiero tam ją opróżnić.

Potem pozamiata kościół, doglądnie świec i opłatków. Spojrzy na zegar (który także ma w swej pieczy): czy to nie pora, by dzwonić na kompletę? Nie, jeszcze za wcześnie. Jeszcze nie czas na spoczynek. To tylko jej, pannie zakrystiance, dzień tak się dłuży. Może to dlatego, że wstała najwcześniej ze wszystkich sióstr, by zapalić im świece na chórze i w dormitorium? W połowie XV wieku życie sióstr nie jest lekkie. Siostra podprzeorysza budzi je przed świtem, panna portulanka musi zaś podsłuchiwać ich rozmowy i wyjawiać winy tych, które nie przyznały się same. A przewinienia sióstr, które w XV wieku żyją za klauzurą zwierzynieckiego konwentu, bywają różne, i wszystkie, ale to wszystkie, muszą zostać wyjawione podczas kapituły win. Lekkim przewinieniem jest złamanie świecy, fałszowanie podczas śpiewu i spóźniony powrót do klasztoru. Trzydniowy post o chlebie i wodzie dostaje się za rozśmieszanie sióstr na chórze, złamanie nakazu milczenia albo zawołanie innej z panien po imieniu, bez dodania słowa „siostro”. Za bluźnierstwo, kłótnię (przy obcych) i zainteresowanie mężczyznami statuty nakazują chłostę przez ubranie, winą zaś najcięższą jest świętokradztwo, kradzież, wyjście z klasztoru bez zezwolenia, bójka na noże, donos i skarżenie rodzicom, że w klasztorze jest źle. Można za to dostać zakaz rozmowy z innymi siostrami, chłostę na gołe ciało, zostać wykluczoną od wspólnego stołu, a także zmuszoną do samotnego stania pod chórem i padania na twarz na widok każdej przechodzącej siostry – i tak codziennie, nawet przez okrągły miesiąc! To na szczęście w żaden sposób nie dotyczy naszej panny zakrystianki, która dźwiga teraz ciężką balię z wodą spod obrusów, by wylać ją w poświęconym miejscu. Panny zakrystianki są pracowite, cierpliwe i pokorne. Tak pokorne, że klasztorne dokumenty nie przechowają imienia żadnej z nich.

A teraz chodź, pokażę ci coś ciekawego.

Wyjdziemy z klasztoru, miniemy drewnianą kaplicę św. Małgorzaty i św. Judyty, która powstała ponoć na miejscu „bałwochwalni” Pośwista, i pójdziemy tam, w górę, do kościoła Najświętszego Salwatora. To stary kościół, tak stary, że nie wiadomo nawet, kiedy powstał. Są tacy, którzy mówią, że był tu, jeszcze zanim Mieszko wyrzekł się pogańskich bożków i przyjął chrzest. Ci, którzy kopali w ziemi, znajdowali tu dziwne rzeczy: mury zaczęte, lecz nie skończone, zburzone, przebudowane… W tych kamieniach jedni widzieli świątynię na planie krzyża greckiego z X wieku, inni jedenastowieczną rotundę, a jeszcze inni kościół romański z przełomu XI i XII wieku – tak wielki, że spokojnie mógłby się równać z katedrą św. Gereona na Wawelu. Mówiło się, że postawił go sam Piotr Włostowic, wielki i możny pan, palatyn i rycerz królów Odnowiciela i Krzywoustego, i że zrobił to, by odzyskać oczy wypalone żelazem przez wrogów. Może naprawdę tak było, kto wie?

Proszę, wejdź do środka. Usiądziesz sobie wygodnie w ławce, a ja ci wszystko opowiem. Chcesz? Bo widzisz… To nie jest prosta historia. Niejeden już się w niej zgubił i zaplątał, dla niejednego okazała się „labiryntem, doprowadzającym do rozpaczy, gdyż wszystko w nim ciemne i niepewne…”. Czy jesteś pewien, że chcesz wchodzić w ten labirynt? Na pewno? No, dobrze.

Więc spójrz na ten obraz. Namalował go w 1605 roku Kasper Kurcz.

Widzisz tego ukrzyżowanego mężczyznę z brodą, w królewskiej koronie i bogatej szacie, zsuwającego ze stopy zdobny w perły trzewik klęczącemu u jego stóp grajkowi? A gdybym ci teraz powiedziała, że to nie Chrystus, tylko św. Wilgefortis?…

Siadaj, siadaj. Zaraz ci wszystko wytłumaczę. To było naprawdę bardzo dawno temu, w czasach, gdy Portugalia była jeszcze pogańska, nazywała się Luzytanią i przegrywała wojnę z Sycylią. Władca Sycylii zażądał okupu i ręki luzytańskiej księżniczki. Król się zgodził, bo jakie miał inne wyjście? Wiele lat później księżniczka ta będzie w Europie znana pod różnymi imionami: Ontkommera, Ancombre, Liberata, Kümmernis albo właśnie Wilgefortis. Wtedy, w Luzytanii, oświadczyła ona ojcu, że nigdy nie wyjdzie za poganina, albowiem jest już poślubiona Chrystusowi. Wściekły ojciec kazał zamknąć ją w lochu. I w tym lochu Ontkommera, Liberata czy też Wilgefortis modliła się, żeby małżeństwo, do którego zmusza ją rodzic, nie doszło do skutku. Bóg wysłuchał modlitwy. W ciągu jednej nocy dziewczynie wyrosła broda. Oczywiście, król Sycylii nie chciał już słyszeć o ślubie. Ojciec zaś, zaślepiony gniewem, rozkazał córkę ukrzyżować.

Mówią, że gdy konała, pod krzyżem przystanął grajek i zagrał tak pięknie, że z wdzięczności zrzuciła mu swój haftowany pantofelek. Potem zaś umarła i została świętą. Przez 500 lat patronowała kobietom zdesperowanym, pannom zmuszanym do małżeństwa, słabowitym dzieciom, chorym na puchlinę wodną i tym, którzy pragnęli dobrej śmierci. Z czasem jednak coraz mniej o niej pamiętano i ta dziwna kobieta z brodą, wisząca na krzyżu w sukience, koronie i pantofelkach, zaczęła razić wiernych i gorszyć co mniej oświeconych. Zwłaszcza że i Chrystus bywał na obrazach brodaty i odziany w powłóczystą szatę.

W dalekiej Lukce we Włoszech jest bardzo stary wizerunek, który nazywa się Volto Santo. To krzyż, który miał wyrzeźbić w cedrze sam św. Nikodem, naoczny świadek Ukrzyżowania. Chrystus jest na nim właśnie taki jak w zwierzynieckim kościele. Mówią o tej rzeźbie, że w czasach Karola Wielkiego przywiózł ją z Jerozolimy do Włoch biskup Gualfredo, przez morze niosła go zaś cudowna barka bez załogi, która oparła się piratom, nocą zaś biła z niej wielka światłość. Teraz popatrz na tło obrazu Kaspra Kurcza. Czy to nie włoskie wybrzeże? Czy to nie krzyż, ścigany przez statki pod pełnymi żaglami?

To prawda, zostaje jeszcze grajek, ten, który miał osłodzić Wilgefortis mękę konania. Ale tutaj, na Zwierzyńcu, od dawna mówiło się, że to jest inny grajek, nie żaden tam Luzytańczyk czy inny Saracen, tylko nasz ubogi zwierzyniecki andrus, który dawno temu grywał tu, w kościele Salwatora, pod krucyfiksem, a Zbawiciel z krzyża ulitował się nad nim i zrzucił mu drogocenny bucik. I że przez ten bucik chciano muzykanta ściąć za kradzież, bo nikt nie chciał mu uwierzyć, że trzewik sam spadł z obrazu. A on poprosił tylko, by mu pozwolono jeszcze raz zagrać pod obrazem, i wtedy Chrystus, na dowód niewinności, zrzucił mu drugi but.

Więc może to naprawdę Zbawiciel, a nie żadna kobieta z brodą? Ma przecież złoconą ranę w boku i napis „INRI” nad głową, choć… wszystko można domalować, jeśli zachodzi taka potrzeba.

Ja cię przecież ostrzegałam, że ta historia to labirynt. Ciemny i doprowadzający do rozpaczy. I co, czujesz rozpacz? Bo skoro już tu siedzimy, muszę ci opowiedzieć jeszcze jedną historię.

Kiedyś w tym kościele był ponoć inny krzyż. Prosty, surowy. Chrystus, który spokojnie spoglądał z niego na klęczących, był młody i nie miał zarostu, a ciało okrywała mu jedynie biała przepaska na biodrach. Ludzie mówili o tym krzyżu, że jest stary, bardzo stary i „wielce cudowny”. Podobno przysłano go tu z Moraw pierwszemu chrześcijańskiemu księciu, a książę ów – Miecław, a może Mieszko – dał mu kosztowną szatę i haftowane perłami trzewiki. I to właśnie przed tym krzyżem grał grajek.

Ale tego krzyża już nie ma, może zresztą nigdy go nie było. Choć są i tacy, którzy twierdzą, że jest w Sirolo we Włoszech.

Brzana

Kiedy zanurza bosą stopę w łagodnym nurcie, kiełbie i uklejki pryskają na wszystkie strony. Woda jest przezroczysta, głęboko zielona i ciepła, nagrzana całodziennym upałem. I czysta. Niesamowite, prawda?

Co mogę ci powiedzieć o właścicielce tej nogi? Cóż. Może to nie królowa przedmieścia, ale brzydka nie jest. Kwestia gustu, oczywiście. Nie jest chuda, ale na pewno foremna i wie, jak pozować, bo kiedy fotograf przykuca, by zrobić jej zdjęcie, obraca się ku niemu, zgina lekko kolana i nawet zalotnie przygryza paznokieć.

O takich jak ona tu, na Zwierzyńcu, mawiało się „brzana”. Ciekawe, czy jest socjalistką. To byłoby ładne: półnaga (powiedzmy) socjalistka mąci nogą wodę, na tle murów żeńskiego klasztoru, gdzie jeszcze do niedawna pięć razy do roku puszczano krew, a w każdy piątek siostry umartwiały się za pomocą kolczastego paska. No nie oburzaj się. To nie moja wina. Ja tylko płynę obok, z tą moją gawędą, tylko płynę i różne rzeczy mijam, zahaczam, podmywam, czasem zabieram z sobą, włączam w nurt opowieści, a czasem wyrzucam na brzeg, na mieliznę, na piasek.

I święte tu mieszkają, i brzany.

Skąd mi w ogóle przyszła do głowy ta socjalistka? Bo to socjalistyczna plaża! W 1930 roku założyło ją Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, a właściwie jego krakowski oddział. W latach trzydziestych oddział ten liczył siedemdziesięciu kilku członków, którzy walczyli, by „głębiej utrwalić świadomość mas”, a „doraźne podniety zamienić w rzetelne uświadomienie socjalistyczne”. Plaża była wysypana piaskiem, wyposażona w radiowęzeł, sprzęt gimnastyczny i boisko do siatkówki, a żeby na nią wejść, trzeba było mieć porządny strój kąpielowy.

Jeśli cię to interesuje, to naturyści opalali się w tym czasie w kąciku buzerantów, który był, o tam, zaraz za szabaśnikiem. Ale nie pamiętam, żeby było ich tam kiedyś więcej niż dwóch. Nic ciekawego, naprawdę. Wracajmy na plażę. Nazywała się Krokodyl.

Skąd ten „Krokodyl”? Mówisz tak, jakby w Wiśle nigdy nie pływały krokodyle. No nie śmiej się. Oczywiście, że pływały. Jeden na pewno. Ale to jest historia, która wydarzyła się po drugiej stronie miasta, więc naprawdę nie czuję się zobowiązana, by ją tutaj… No dobrze, skoro prosisz. Ale krótko.

Nad Wisłą obozowała kiedyś menażeria i jej właściciel wpadł na pomysł, że pozwoli swojemu krokodylowi popływać. Gad oczywiście uciekł, popłynął z nurtem i zaszył się w zaroślach w Łęgu koło Mogiły. Nie śmiej się, to wszystko prawda! Ludziom zaczęły znikać kaczki i lotem błyskawicy rozeszła się po okolicy wieść, że to smok, który wykluł się ze starego jaja w Smoczej Jamie. Na polowanie ruszyło czterech myśliwych, ostatecznie krokodyla ustrzelił Wacław Anczyc, ten drukarz. Przez rogatkę przewieźli gada jako prosię. Potem okazało się, że to wcale nie był krokodyl, tylko aligator, i to w dodatku czterdziestoletnia samica o długości ponad dwóch metrów. Możesz sobie iść do Muzeum Zoologicznego i ją obejrzeć, proszę bardzo, stoi tam, wypchana. No więc myślę, że nazwa „Krokodyl” wzięła się właśnie stąd.

Ale nie zawracajmy sobie głowy gadami. Już późno. Wkrótce zapadnie zmrok. Wyobraź to sobie. Wiatr ucichł i rzeka jest spokojna. Z wolna wpełza na nią dym – flisacy rozpalili już ogniska na galarach i gotują kolację. Już nikt nie pryska wodą i nie piszczy, plażowy radiowęzeł zgrzytnął, zabzyczał i zamilkł, tylko czasem po wodzie niesie się jakiś odległy śmiech, strzępy niezrozumiałych rozmów i urywany jęk harmonii. Tylko ona, ta brzana, mąci jeszcze stopą wodę w ciepłej rzece.

I nagle odzywa się dzwon. Błeummm-błaummm, bije, a właściwie nie bije, tylko żałośnie zawodzi – błeummm-błaummm, błeummm-błaummm, jakby mosiądz był pęknięty. I tak właśnie jest, wiesz? To pęknięty dzwon z wieży klasztoru: podobno ludwisarz odlewał go kilkakrotnie. Za każdym razem jednak dzwon pękał, aż biedny rzemieślnik z rozpaczy rzucił się do Wisły. Odtąd dzwon każdego wieczoru bił dla utopionych. Dla kupców, którzy uciekali przed Tatarami, lecz woda zerwała im prom. Dla śmiałków, którzy odważyli się pójść na Falki. Dla biedaków, którzy potonęli w głębokich kuflach w barze Na Stawach, gdzie Czesiek Czorny za dwa piwa sprzedawał wróbla na dachu. Dla Romka Konopka, który potrafił za flaszkę wina przejść po poręczy mostu Dębnickiego. I za brzany. I wszystkich innych, których już nie ma.

Przyjdź kiedyś wieczorem nad rzekę, usiądź na brzegu i posłuchaj. Usłyszysz, jak bije: błeummm-błaummm, błeummm-błaummm…

A potem – jeśli zechcesz – przypomnisz sobie, że to przecież niemożliwe, bo tego dzwonu już dawno nie ma, Austriacy przetopili go na działa, i to musi być jakiś inny…

Kasper Kurcz, Ukrzyżowanie, 1605. Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Plaża Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w Krakowie, w tle klasztor PP. Norbertanek, maj 1931. NAC

Kościół Najświętszego Salwatora, fragment elewacji południowej z amboną z 1605 roku, marzec 1930. NAC

POD WIELKĄ FALĄ

Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Katsushika Hokusai, Pod wielką falą w Kanagawie, z serii: 36 widoków góry Fuji, 1831, odbitka drzeworytnicza na papierze. Z archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie

1

Wiesz, o czym myślę, kiedy wyobrażam sobie, jak Katsushika Hokusai nachyla się nad kartką papieru, by naszkicować Pod wielką falą w Kanagawie? Że pewnie bolą go plecy. Ma już ponad 70 lat, a los go nie oszczędza. Niedawno zmarła mu żona, przeszedł poważną chorobę, a do tego nie wiedzie mu się finansowo. Musiał odesłać na wieś syna i wnuka; nie stać go, by utrzymać ich w mieście. Cierpi biedę. A jednak wciąż odrzuca zlecenia handlarzy. Sam wybiera tematy i techniki.

Teraz, w 1830 roku, pracuje nad Wielką falą w Kanagawie.

W centrum kompozycji umieszcza świętą górę Fudżi – jej mały, niemal idealny stożek w brzasku wschodzącego słońca wydaje się niemal zupełnie biały od pokrywającego go śniegu. To jedyny stały punkt na powstającym obrazie, wszystko inne jest zatrzymane w ruchu. Niektórzy wierzą – i być może Hokusai jest wśród nich – że wulkan jest siedzibą bogini i że na jego szczycie znajduje się cudowna woda, eliksir młodości. Możliwe, że przemawia to do wyobraźni starego malarza, który chciałby zatrzymać czas. Albo chociaż mieć go więcej. Uważa, że przez ostatnie siedemdziesiąt lat nie stworzył nic godnego uwagi. Dopiero niedawno pojął istotę budowy zwierząt, ptaków, owadów i ryb oraz życia roślin. Wierzy, że ich ukryty sens zgłębi za 20 lat. Że jeśli niebiosa podarują mu jeszcze 5, 10 lat, zostanie w końcu prawdziwym artystą! Może dlatego zaczyna tworzyć cykl 36 widoków na górę Fudżi. Wielka fala w Kanagawie będzie pierwszym z nich.

Zgarbiony Hokusai szkicuje na papierze maleńką górę, nad którą sroży się wielka fala. Fala nadciąga z lewej strony – jak wszystko, co w japońskiej sztuce nagłe, groźne, niespodziane. Jeśli porównasz ją do trzech łodzi oshiokuri bune, którymi miota, wyliczysz, że ma około 10–12 metrów wysokości. To raczej nie tsunami, lecz coś, co oceanografowie nazywają falą wyjątkową. Powstaje niezmiernie rzadko, gdy nałoży się na siebie kilka zwykłych fal, a ich energia się skumuluje, niczym nieszczęścia spadające na biednego Hokusaia.

On sam nazywa siebie starcem opętanym malarstwem. Mania rysowania przedmiotów owładnęła nim, gdy miał 6 lat. Być może miał na to wpływ fakt, że jego ojciec był wytwórcą luster – ich gładkie powierzchnie, jak niczym niezmącone tafle wody odbijające wszystko, co się przed nimi znalazło, zaczarowały chłopca. Stał się takim zwierciadłem. Stworzył tysiące rysunków, malowideł, drzeworytów, ilustracji i karykatur. Portretował poetów, aktorów i najpiękniejsze kurtyzany z Edo. Rysował krajobrazy, kwiaty, żółwie i bażanty. Smoki, karpie i senne majaki żon rybaków. Potrafił na oczach tłumu namalować wizerunek Darumy o powierzchni dwustu metrów kwadratowych i pejzaż na ziarnku ryżu. Chlustał farbą i drapał ją paznokciami. Wygrał konkurs malarski, rozmazując pas błękitnej farby i puszczając na niego kurę o nogach unurzanych w czerwonym barwniku. Jej ślady to opadłe liście ginko, płynące z nurtem, wyjaśnił. W ciągu kilkudziesięciu lat życia co najmniej 30 razy zmieniał pseudonim i teraz, w wieku 70 lat, jest jednym z niekwestionowanych mistrzów rysunku i malarstwa.

Styl, w którym tworzy, nazywa się ukiyo-e. Po japońsku znaczy to „obrazy przepływającego świata”. Początkowo słowa ukiyo używali buddyści. Wyrażało nietrwałość i ułomność spraw doczesnych, które są niczym wobec nieprzemijających wartości ducha. Jednak w XVII wieku w Japonii zmieniła się struktura społeczna. Do głosu doszli mieszczanie. A ci cenią ulotne rozrywki i kruche rozkosze. „Żyjąc tylko przez chwilę, oddajemy się radości płynącej z księżyca, śniegu, kwitnienia wiśni i liści klonu, śpiewając pieśni, pijąc wino i zatracając się po prostu w przemijaniu, przepływaniu, nie dbając ani trochę o pospolitość, która zagląda nam w twarz, omijając przeszkody tak jak tykwa unoszona z prądem rzeki” – to ich manifest. Chwytaj dzień, mówią, łap, co zaraz zniknie, albowiem wszystko płynie… Hokusai i inni artyści ukiyo-e zatrzymują dla nich to, co przemija: grymas aktora, uśmiech dziewczyny, deszcz i przełamującą się falę, a drzeworytnicy odbijają je na papierze w setkach egzemplarzy, które rozchodzą się po przepływającym świecie niczym fale po wodzie.

2

Wiesz, o czym myślę, kiedy wyobrażam sobie, jak Feliks Jasieński bierze do rąk drzeworyt Pod wielką falą w Kanagawie? Że trochę drżą mu dłonie. Że być może nawet stara się ukryć emocje, które budzi w nim dzieło Hokusaia, lecz nie do końca jest w stanie powstrzymać to drżenie. Ludzie, którzy go znają, mówią, że „posiadanie obrazu, który mu się podoba, jest dla niego żywiołową potrzebą”. Sieją plotki, że potrafi wpadać do pracowni zaprzyjaźnionych malarzy – a są wśród nich Pankiewicz, Wyczółkowski, Weiss, Wyspiański – porywać mokre jeszcze płótna ze sztalug i unosić je pod „szerokimi skrzydłami peleryny” (jeśli nie może od razu zapłacić, umawia się na miesięczne raty, które, trzeba mu to przyznać, spłaca z wzorcową punktualnością).

Teraz patrzy, jak ogromny grzywacz wznosi się nad odległym, obojętnym stożkiem Fudżi.

Być może przypomina sobie o wszystkich troskach i nieszczęściach, jakie go spotkały, a które są teraz niczym wobec nieziemskiego spokoju emanującego z maleńkiego stożka świętej góry. Grożąca mu fala przeminie. Ryknie i ucichnie. To, co ważne i piękne, pozostanie.

Być może wspomina słowa listu Charles’a Vigniera, zaprzyjaźnionego marszanda, specjalizującego się w sztuce Wschodu: „Leczenie, jakie pragnę narzucić Pańskim oczom, ma polegać na pokazaniu im pięknych rzeczy, ale rozumie się, iż pobieżne spojrzenie nie będzie wystarczające. Musi Pan kupić znaczną ilość tych pięknych rzeczy, które nabędą właściwości leczniczych tylko wtedy, gdy będzie Pan posiadał je na własność”.

Na oczy chorował od dzieciństwa. Był jeszcze uczniem, gdy doktorzy postawili diagnozę: odklejanie się siatkówki. Groziła mu całkowita utrata wzroku. Nawrót choroby zmusił go do rezygnacji ze studiów. Wrócił do dworu w Osuchowie i przez kilkanaście miesięcy żył „w zmroku zaciemnionego mieszkania”. Był wówczas „wielki, gwałtowny, podobny do potężnego i czarnego ptaka”. W twarzy miał coś tragicznego, ruchy nerwowe, a „głos drewniany”. Odzywał się tylko do nielicznych przyjaciół, pisał i z pasją grał na fortepianie. Rodzina i najbliżsi znajomi przezwali go Filidorem. A być może powinni Feniksem. Bo gdy najgorsze minęło, Feliks wstał z popiołów. „Odetchnął, przewiązał schorzałe oko, nałożył czarne okulary i stanął w szeregu żyjących. Jego rodzice – ludzie praktyczni i przewidujący – sądzili, że obierze jakiś praktyczny zawód. Gdzie tam! Demon sztuki opętał Filidora, zakpił z perswazji i krytyk, gwizdnął na świat i jego umowne konwencje. […] Wróg rutyny, cenił rzeczy niespodziewane i mówił […], że one najskuteczniej zmuszają do nieszablonowego myślenia”.

Wyjechał do Paryża studiować filozofię, literaturę, historię sztuki i muzykę. Stolica Francji zachłystywała się właśnie japonizmem. Jasieński wkrótce trafił na pierwszą wielką wystawę retrospektywną sztuki japońskiej. Trzy tysiące obiektów z paryskich kolekcji po prostu go olśniło. To było właśnie coś, co wymykało się rutynie, coś absolutnie niespodziewanego.

Od tamtego czasu Feliks Jasieński starał się przekonać Polaków, że „naród japoński był jedynym na kuli ziemskiej – obok Greków – dla którego nieustanne i jak najrozleglejsze zadowolenie popędów estetycznych stanowiło jeden z nieodzownych warunków bytu. Dla setek milionów fanatycznych wielbicieli sztuki we wszystkich jej objawach miliony artystów stworzyły miliony dzieł”. „Nauczmy się od Japończyków być Polakami” – zaklinał.

Ale niewielu chciało go słuchać.

Choć przywiózł z Paryża do kraju 110 kilogramów japońskich brązów, elementów samurajskich zbroi, ceramiki, wyrobów z laki, tkanin, obrazów i 5 tysięcy drzeworytów, choć na własny koszt wynajął sale warszawskiej Zachęty, by je pokazać szerokiej publiczności, nie znalazł zrozumienia. Zwiedzający szarpali i darli wyłożone na stołach czasopisma i albumy. Podśmiechiwali się z wystawy. Grafiki porównywali do pudełek z chińską herbatą.

Jasieński wpadł w furię.

Na drzwiach Zachęty powiesił kartkę „Nie dla bydła”, wewnątrz inne: „Umiejącym czytać i obchodzić się z książkami”, „Herbata chińska i sztuka japońska są dwie rzeczy odrębne”. Wybuchł skandal. Gazety nie zostawiły na kolekcjonerze suchej nitki. Jasieński obraził się wówczas, zabrał liczącą 15 tysięcy dzieł sztuki kolekcję i przeprowadził do Krakowa.

Lecz i tu, w Krakowie, zdania są podzielone. Młodzi malarze, krakowska bohema – tak, oni chętnie bywają w ciemnym, wypełnionym po brzegi sztuką mieszkaniu na rogu Rynku i ulicy św. Jana. Na ścianach wiszą tu niezliczone grafiki, płótna Malczewskiego, Wyczółkowskiego oraz ocalony od noża Szał Podkowińskiego i trzeba ostrożnie lawirować między ciasno ustawionymi meblami, by nie zrzucić rzeźby Laszczki i nie roztłuc cennej ceramiki. Gwałtowny, ironiczny, nieulegający konwenansom Jasieński szybko odnalazł się wśród krakowskiej cyganerii. Nazywają go tu „Mangghą” – to od tytułu jego książki z podróży na Bliski Wschód, który zapożyczył ze zbioru szkiców Hokusaia. W Krakowie Jasieński występuje w Zielonym Baloniku. Organizuje i finansuje wystawy. Z zawziętością polemizuje na łamach prasy. Sekundował nawet Leonowi Wyczółkowskiemu, gdy ten pojedynkował się – o sztukę – na szable z Józefem Mehofferem. Wyrobił sobie pieczątkę „Musée Feliks Jasieński / ul. Św. Jana 1”. Lecz stary, konserwatywny (Feliks powiedziałby, że kołtuński) Kraków pozostaje sceptyczny. Pertraktacje dotyczące przekazania kolekcji Muzeum Narodowemu ciągną się w nieskończoność. Niektórzy obawiają się, że Jasieński chce wcisnąć miastu „zbiór towarów bezwartościowych i dla rozwoju duszy szkodliwych”.

Największe wątpliwości budzi, oczywiście, jego ukochana „japońszczyzna”.

Jasieński stawia władzom tylko trzy warunki. Nie chce, by jego zbiory gniły w magazynach. Nie chce, by rozwłóczono je po różnych wystawach. Chciałby móc dożywotnio opiekować się nimi jako kustosz. Miasto zgodzi się na to dopiero w 1920 roku – 19 lat od przybycia Feliksa do Krakowa.

Wyobrażam go sobie w tej właśnie chwili: kiedy z czeluści mieszkania, ze stosów szkiców i grafik, spośród 5 tysięcy drzeworytów, które zdobył, wylicytował, kupił, wyciąga tekę Hokusaia i wpatruje się w Wielką falę w Kanagawie. Ciężkie kotary w oknach są zaciągnięte. Panuje półmrok, lecz Jasieńskiemu to nie przeszkadza. I tak jest już na wpół ślepy. Jego oczy gasną. Gładzi więc palcami papier i wpatruje się w pejzaż, który tak doskonale pamięta: mały, nieruchomy stożek świętej góry Fudżi i wznoszący się nad nim potężny, spieniony bałwan. Nigdy nie zobaczył jej na własne oczy. Nigdy nie dotarł do Japonii. Trudno powiedzieć, ile informacji zgromadził na temat samego Hokusaia. Czy wiedział, że w wieku 82 lat zrezygnował z drzeworytów i zajął się malowaniem Codziennych egzorcyzmów? Że każdego dnia przez 2 lata portretował lwa, wierząc, że to pomoże mu żyć dłużej? Że zmarł 7 lat później?

Jasieński wpatruje się w Wielką falę. Myślę, że lekko drżą mu ręce. Myślę, że spoglądając na święty stożek, szepce do siebie: „Mur Waszej obojętności jest silny, ale mój łeb – twardy. Ha! Spróbujemy. Jeżeli sobie łeb rozbiję, to Wam zaręczam, że w każdym razie pozostanie w murze porządna dziura”.

3

Wiesz, o czym myślę, kiedy wyobrażam sobie, jak Andrzej Wajda stoi przed Wielką falą w Kanagawie? Że wiele ryzykuje, przychodząc tu. Jest rok 1944, Kraków znajduje się pod niemiecką okupacją. Wajda ma 19 lat, po wpadce swego dowódcy AK musiał uciekać z Radomia. Ukrywa się u rodziny w Krakowie. Niemal nie wychodzi z warsztatu ślusarskiego stryja. Wie, jak groźne jest wałęsanie się po ulicach z fałszywymi dokumentami. A jednak stoi przed japońskim drzeworytem w samym środku Sukiennic – oniemiały, zachwycony, zupełnie bezbronny. „Tyle jasności, światła, ładu i poczucia harmonii…” – powie potem. Będzie to jego pierwsze w życiu spotkanie z prawdziwą sztuką.

Po śmierci Jasieńskiego w 1929 roku jego kolekcję przeniesiono do Kamienicy Szołayskich. Pokazywano ją tam przez jakiś czas. Wkrótce „japońszczyzna” przepadła w czeluściach magazynów. Z szaf i pudeł wyciągnęli ją dopiero Niemcy. W 1944 roku zorganizowali w Sukiennicach wystawę sztuki swego wojennego sojusznika – to właśnie wtedy zobaczył ją Andrzej Wajda. Myślę, że stanął także przed Wielką falą. Że zobaczył, jak wielki spieniony grzywacz wznosi się nad niewzruszonym stożkiem góry Fudżi, by ryknąć, rozprysnąć się. I przeminąć.

40 lat później, w 1987 roku, Fundacja Inamori przyznaje Wajdzie nagrodę zwaną japońskim Noblem lub Oscarem i 450 tysięcy dolarów. Andrzej Wajda i Krystyna Zachwatowicz nie namyślają się wówczas długo. Mają już mieszkanie w Warszawie i dwa psy, nie potrzebują pieniędzy. Postanawiają przeznaczyć fundusze na budowę centrum kulturalnego, które pokazywałoby zarówno dawną sztukę, jak i supernowoczesną technikę japońską. Kolekcja Jasieńskiego wreszcie znalazłaby w nim godne miejsce. Zakładają Fundację Kyoto–Kraków. Szybko jednak okazuje się, że pieniędzy jest za mało. Potrzeba więcej. W zbiórkę angażują się Japończycy. W ciągu 7 lat na budowę „domu japońskiego” w Krakowie składa się 138 tysięcy ludzi, wiele firm i organizacji, w tym Sony i Związek Zawodowy Pracowników Kolei Wschodniej Japonii. Do wyobraźni wielu przemawia wartość kolekcji Jasieńskiego, którą rzeczoznawcy wyceniają na 50 milionów dolarów.

Pod koniec lat osiemdziesiątych fundacja ma już ponad milion dolarów na budowę centrum.

Polskie władze robią, co mogą, by nie dopuścić do inwestycji. Nie mogą wybaczyć Wajdzie, że w 1987 roku nie zgodził się, by na ceremonii wręczenia nagrody Inamori odczytano list generała Jaruzelskiego. Minister kultury nie zamierza, oczywiście, odmówić przyjęcia hojnej dotacji, lecz próbuje przekonać japońskich darczyńców, że lepiej, by poszła na… założenie klimatyzacji w Muzeum Narodowym.

Dopiero zmiana władzy umożliwi budowę w Krakowie Centrum Kultury i Techniki Japońskiej, które doczeka się przydomka „Manggha”.

Gmach zaprojektuje sam Arata Isozaki. Znakomity japoński architekt jest już wówczas autorem projektów Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Los Angeles, nowojorskiego Muzeum Guggenheima, Palau Sant Jordi w Barcelonie i siedziby Daimlera w Berlinie. Zwykle pobiera honorarium w wysokości dziesięciu procent wartości budynku. W przypadku Mangghi oznacza to około pół miliona dolarów. Isozaki, który o planach budowy „japońskiego domu” dowiaduje się od młodego architekta Krzysztofa Ingardena, pracującego wówczas w jego tokijskiej pracowni, zrzeka się wynagrodzenia. Decyduje, że zaprojektuje Mangghę zupełnie za darmo.

Miasto proponuje mu trzy działki. Pierwszą przy rondzie Mogilskim (dziś stoi na niej hotel Ibis), drugą, bardzo piękną, między Błoniami a Rudawą i trzecią, najmniej atrakcyjną, przy ulicy Konopnickiej. W listopadzie 1988 roku, kiedy Isozaki przyjeżdża do Krakowa, by osobiście wybrać działkę, pogoda jest deszczowa i ponura. Andrzej Wajda i Krystyna Zachwatowicz zawożą go na rondo Mogilskie i Błonia. Na koniec jadą na Wawel. Z zamkowego tarasu japoński architekt przygląda się drugiemu brzegowi Wisły. Widzi obskurne szare baraki Przedsiębiorstwa Robót Budowlanych.

Wiesz, o czym myślę, kiedy wyobrażam sobie, jak stoi w siąpiącym deszczu na wawelskim tarasie? Że marzną mu ręce. I że choć Wisła jest tego dnia spokojna, przed oczyma staje mu Wielka fala w Kanagawie.

Kilka tygodni potem przysyła pierwszy szkic. To fala. Gmach przypomina falę. Isozaki mówi potem w wywiadach, że projekt obmyślił tak, by wkomponować budynek w sąsiedztwo Wisły, nie zakłócając przy tym panującej od dawien dawna szczególnej atmosfery tego miejsca. „Kilka krzywizn spływających z biegiem rzeki tworzy konstrukcję dachu. Wykończenie ścian nośnych stanowi wydobywany w Polsce piaskowiec. We wnętrzu zaś, zgodnie z tradycją, użyto pielęgnowanych przez tutejszych rzemieślników technik układania cegły i łączenia elementów drewnianych. Pragnąłem bowiem, żeby – tak jak kolekcja Jasieńskiego przekroczyła ramy sztuki japońskiej – ten budynek również wyszedł poza ramy japońskości i zapuścił korzenie w polskiej ziemi” – tłumaczy.

Budowa trwa zaledwie piętnaście miesięcy. 550 robotników spędza na niej 300 tysięcy godzin. Zużywa 3500 metrów sześciennych betonu, 400 ton stali zbrojeniowej, 350 tysięcy cegieł i 40 tysięcy pustaków. Na drewnianą konstrukcję dachu idzie 150 metrów sześciennych drewna, elewację obkłada się 1300 metrami kwadratowymi piaskowca i szkli 380 metrami kwadratowymi szyb.

30 listopada 1994 roku „japoński dom” dla kolekcji Feliksa Jasieńskiego i należącej do niej Wielkiej fali jest gotów.

Dziś stanowi samodzielne muzeum. Dotąd zorganizowano w nim ponad 100 wystaw tradycyjnej sztuki japońskiej, współczesnej grafiki, malarstwa i najnowocześniejszej technologii. Odbywają się tu koncerty, projekcje filmów, wykłady i spotkania poświęcone muzyce, teatrowi, filozofii, religii i współczesności Japonii. Co miesiąc czyta się tu bajki i baśnie japońskie, a raz do roku, w maju, odbywa się japoński dzień dziecka. Na masztach przed muzeum Manggha zawiesza się wówczas koinobori, czyli flagi w kształcie karpi.

Karp, mówią Japończycy, to dzielna i uparta ryba. Potrafi płynąć pod prąd, w górę rzeki i na nic nie zważać. Ani na fale, ani na wodospady. Bogom podoba się ta zawziętość, i dlatego może się zdarzyć, że wyjątkowo uparty karp zmieni się w smoka. A potem poleci do samego nieba.

Wojciech Weiss, Portret Feliksa Jasieńskiego, 1905. NAC

Leon Wyczółkowski, Portret Feliksa Jasieńskiego, za: Teka polskich grafików, Kraków 1903. Z archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie

Mieszkanie Feliksa Jasieńskiego na krótko przed przeniesieniem kolekcji do Muzeum Narodowego w Krakowie, 1926. NAC

Katsushika Hokusai, Fudżi z morza [fragment], 1877. Z archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie

Arata Isozaki, Szkic Muzeum Manggha, 1990. Z archiwum Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

LINA PŁYNIE

Dwór w Kwiatonowicach

Fragmenty portu w Trieście. To właśnie stąd statkiem o nazwie Vorwärts [„Naprzód”] Lina Bögli wypłynęła w podróż dookoła świata. Wikipedia, domena publiczna

Jeśli zechcesz, mogłabym ci opowiedzieć o Linie. To byłaby historia o kobiecie, która wypłynęła na prawdziwie szerokie wody. Chcesz posłuchać? Dobrze. Usiądziemy tu. Widzisz te sześć starych grabów? One ją pamiętają. Zawsze jest tu cień i panuje przyjemny chłód, nawet w najgorszy skwar. Liście migoczą i szumią, a szum drzew przypomina szum oceanu. Bo to właśnie ocean musisz sobie wyobrazić. Sam środek Oceanu Indyjskiego. Wiem, Ocean Indyjski jest bardzo daleko od Kwiatonowic.

Ale, proszę, zaufaj mi. Przecież wszystko na świecie się łączy: wilgoć paruje, zamienia się w chmury, skrapla deszczem, rzekami płynie ku morzom… Wszystko jest połączone, ocean i Kwiatonowice też. Więc, śmiało, wyobraź sobie ocean. Jest przeogromny. Gdziekolwiek spojrzysz – woda. Nie ma wiatru i słup czarnego dymu z komina parowca wali prosto w niebo. Parowiec nazywa się Ballarat, co w języku Aborygenów znaczy „miejsce odpoczynku”. To znamienne. Płynie do Sydney. Kołysanie jest łagodne i przyjemne – nawet dla osoby tak nieprzyzwyczajonej do morskich eskapad jak drobna trzydziestoczteroletnia szwajcarska guwernantka, która w długiej podróżnej sukni stoi przy relingu i patrzy, jak za rufą fale układają się w równy kilwater. Wygląda on trochę jak rana zadana morzu przez statek, ale Lina – bo to ona właśnie – wie, że wkrótce ta rana się zabliźni i rozpłynie bez śladu. Trzeba tylko czasu.

A tego Lina Bögli – skromna guwernantka z Kwiatonowic, która na przełomie wieków dwukrotnie samotnie okrąży świat i napisze o tym dwie książki – ma pod dostatkiem.

Przez granice (w kobiecym przebraniu)

Chmury napływają nad Kwiatonowice zwykle od strony Gorlic. Z daleka widać, jak ciemnieją, niosąc deszcz. Dwór jest posadowiony tak wysoko, że stoi na drodze burz. Zanim zaopatrzono go w piorunochron, Kazimierz Sczaniecki wynosił pozłacany krucyfiks z relikwiami z Ziemi Świętej, prezent od powstańczego kapelana, i zawieszał na słupach ganku, by chronił dwór od błyskawic. Musiało działać, bo za jego życia dom nigdy nie stanął w ogniu.

Był w Kwiatonowicach przybyszem. Kupił tutejszy dwór dla siebie i swojej żony, Aleksandry. Plotka głosiła, że osiedlił się tu, na uboczu, bo był rewolucjonistą i awanturnikiem. Ponoć szmuglował broń i przekradał się przez granicę w kobiecym przebraniu… I, wiesz, to wszystko była prawda. Sczaniecki pochodził z Wielkopolski. Z wykształcenia prawnik, zjeździł pół Europy. Studiował we Wrocławiu, Berlinie i Greifswaldzie, w 1861 roku w Lipsku zdobył tytuł doktora, broniąc pracy zatytułowanej Rozprawa o służebnościach ziemskich. Planował się habilitować w Krakowie, lecz wybuch powstania zmusił go do porzucenia rozważań o zawiłościach służebności i zajęcia się służbą ojczyźnie. Przemycał do Kongresówki broń i amunicję. Austriacy schwytali go i wtrącili do krakowskiego więzienia św. Michała. Wyszedł za kaucją, ale pod warunkiem, że opuści Cesarstwo. Zgodnie z oczekiwaniami wyjechał do Paryża. I natychmiast wrócił. Granicę przekroczył w kobiecym przebraniu, jako angielska dama Agnes Eckart. Dostał się na Pomorze. Stworzył tam kaszubski oddział powstańczy, który przedarł się do Królestwa Kongresowego, by pomóc walczącym. Konspiratorem był dobrym – jedyną osobą, której nie udało mu się nabrać na damskie fatałaszki, była pani Aurelia Günther, żona Edwarda Günthera, właściciela wsi Facimiech. To ona pod sukniami lady Eckart domyśliła się Kazimierza. Być może zdradziło go nadzwyczajne zainteresowanie Angielki jej uroczą córką Aleksandrą? Na szczęście nie wydała go. Sama pochodziła z patriotycznej polskiej rodziny, jej dziadek walczył u boku Kościuszki. Odwaga Kazimierza zaimponowała pani Aurelii tak bardzo, że po upadku powstania przekonała męża do oddania mu Oleńki za żonę.

Najpierw jednak Kazimierz musiał na 4 lata wyjechać na emigrację do Szwajcarii. Schronienie znalazł u rodziny o nazwisku Bögli – co ma duże znaczenie dla naszej opowieści. Nie uprzedzajmy jednak faktów. Na razie szuka możliwości powrotu do ojczyzny. Wielkopolska nie wchodzi w grę, czekałyby go bowiem prześladowania, może nawet zsyłka. Dzięki pomocy przyjaciół wraca do Galicji. Przypomina sobie o pięknej Aleksandrze z Facimiecha. Wprawdzie jej ojciec, stateczny pan Günther, ma go za awanturnika, pani Aurelia używa jednak swoich kobiecych sztuczek i małżeństwo dochodzi do skutku. Młoda para osiedla się w Łękach koło Pilzna, ale to miejsce nie jest im pisane. Los daje im to poznać w sposób okrutnie jednoznaczny. Najpierw wybucha pożar. Potem grad niszczy wszystkie zbiory. A na wypadek, gdyby Sczanieccy jeszcze nie pojęli, że powinni stamtąd odejść, piorun wpada do stajni i zabija cztery piękne konie, ich ślubny prezent.

Wyprowadzają się zatem. Próbują wydzierżawić Dulczę, ale to też nie kończy się najlepiej: właściciel majątku umiera, ziemia zostaje sprzedana.

Dopiero tu, w Kwiatonowicach, w niedużym drewnianym dworku, Kazimierz i Aleksandra odnajdą spokój i swoje miejsce na ziemi.

Do Qwyathonyowycz, gdziekolwiek są

Qwyathonyowycze – tak nazwę wsi notuje w XV wieku Jan Długosz i myślę, że 400 lat później, w 1878 roku, Lina Bögli musiała zapisać to sobie jakoś podobnie. Kwia-to-no-wi-ce, od słowa „kwiat”, die Blume, la fleur, tłumaczył jej być może ten polski szlachcic, który chciał, by pojechała uczyć jego dzieci, lecz był to próżny trud. Dla Liny łatwiejszy od polszczyzny okazał się nawet chiński. „Dajesz wody” – to ponoć jedyne, czego zdołała się nauczyć po polsku.

Ale na razie Lina w ogóle nie myśli o opływaniu świata. Zastanawia się tylko, czy przyjąć posadę guwernantki u Kazimierza Sczanieckiego i wyjechać wraz z nim z Neapolu do Qwyathonyowycz, gdziekolwiek są.

Jej życie od początku składa się z takich trudnych wyborów. Urodziła się 15 kwietnia 1858 roku we wsi Oschwand w chałupie krytej słomą. Była najmłodszą córką z drugiego małżeństwa prostego szwajcarskiego chłopa. Jako dziecko miała bardzo piękne sny. Śniły jej się rauty i przyjęcia. Wytworne damy i wykwintni panowie bawili małą Linę konwersacją, a ona odpowiadała im z niewymuszonym wdziękiem. Rano opowiadała te sny tatusiowi, aż któregoś dnia rozzłościł się i kazał jej raz na zawsze przestać.

Skończyła 12 lat, kiedy ojciec zabrał ją ze szkoły. Odtąd miała się opiekować chłopskimi dziećmi, szorować podłogi w cudzych chatach, obierać ziemniaki i, bo ja wiem, być może karmić świnie. Szybko pojęła, że jeśli czegoś nie wymyśli, do końca życia będzie dziewczyną na posyłki u chłopów. Postanowiła rzucić się na głęboką wodę: najęła się jako służąca w domu szwajcarskiej rodziny w Neapolu. We Włoszech nauczyła się zarządzania gospodarstwem domowym, mogła do woli korzystać z domowej biblioteki swych państwa i – wreszcie – poznała Kazimierza Sczanieckiego, który szukał guwernantki do swego dworu w dalekich Kwiatonowicach. Kandydatek było około setki, lecz gdy Kazimierz usłyszał, jakie nazwisko nosi Lina, natychmiast przypomniał sobie o szwajcarskiej rodzinie, która pomogła mu na emigracji. I choć Lina nie miała z tamtą rodziną nic wspólnego, choć była biedną, kiepsko wykształconą dwudziestoletnią dziewczyną, awanturnik Sczaniecki właśnie ją wybrał na guwernantkę dla swoich dzieci.

Przez morza i oceany

Chcesz pewnie zobaczyć pokój Liny, prawda? Zamknij oczy. Nie, nie zaprowadzę cię. Sęk w tym, że nie wiadomo, w którym pokoju mieszkała. Nawet nie wiesz, co działo się z tym dworkiem po wojnie. Kiedyś pokażę ci zdjęcia. Urządzono tu spółdzielnię – nazywała się Kwiat. Na ogród wylano beton, ułożono chodnik, podłogi dworu pokryto linoleum. Tu, gdzie dziś jest to przepiękne patio, było szambo – tak wielkie i tak masywne, że żaden dźwig nie był w stanie wyrwać go spod ziemi, trzeba było skuwać je ręcznie, od środka. Wiemy więc, gdzie mieścił się pokój prezesa spółdzielni Kwiat (była w nim boazeria z paździerza, drzwi obite czerwonym skajem), ale nie wiemy, w którym pokoju mieszkała Lina.

Wiemy za to, jak wyglądał.

„Pełno tam było chińskich, japońskich i innych pamiątek z podróży” – wspominał urodzony w 1908 roku Jerzy Sczaniecki, wnuk Kazimierza. „My wszyscy – jak zawsze żartowaliśmy – wychowaliśmy się pod Fudżijamą, makatą z wyhaftowaną Świętą Górą. Pamiętam także rękaw mandaryna i broszkę, a raczej fermoir do paska, z herbami rodziny cesarskiej Mikada i parę fotografii pani Liny, małej, szczupłej osoby, która jednej rzeczy nie mogła się nauczyć – choćby paru słów po polsku”.

Postanowiła na przykład, że jej pierwsza podróż będzie trwać dokładnie 10 lat. „Od dziś za 10 lat przyjadę, o ile będzie to możliwe, na krakowski dworzec, do punktu wyjścia mej podróży naokoło świata. 12 lipca 1902 roku będzie on moim celem, do którego przez następne 10 lat będę dążyć” – napisała. I uwierzysz, że jej się udało? Żadne sztormy ani flauty, morskie i lądowe katastrofy czy nawet zwykłe opóźnienia w globalnych rozkładach jazdy nie zdołały jej powstrzymać przed przyjazdem do Krakowa 12 lipca 1902 roku. Cóż, „punktualność jest moją główną cechą” – mawiała.

Czemu w ogóle pojechała? To jest dopiero historia… Chodź, opowiem ci. Usiądziemy na tarasie, widok na góry i doliny jest stąd naprawdę niesamowity, wzrok sięga daleko, aż po zamglony horyzont. Przestwór jak na oceanie…

Parowiec Ballarat jest na nim maleńki jak łupinka włoskiego orzecha z kwiatonowickiego ogrodu. Lina tak dobrze czuła się w tym ogrodzie. Kochała Sczanieckich bardziej niż swych prawdziwych rodziców. „Obudzili mnie do lepszego życia” – mówiła. Kazimierz wykładał jej literaturę i historię sztuki, Aleksandra uczyła francuskiej gramatyki. Lina w zamian dawała ich dzieciom lekcje francuskiego i niemieckiego. Spędziła tu 8 lat, zaoszczędziła pieniądze, by skończyć porządne kursy pedagogiczne w Szwajcarii, nabrała jeszcze szlifów w Londynie i wróciła do Sczanieckich.

A później przyszedł jej do głowy „najbardziej dziwaczny pomysł, na który wpadła kiedykolwiek istota ludzka płci żeńskiej”. Być może podsunął jej go niespokojny duch Sczaniecki… W każdym razie Lina postanowiła okrążyć świat w 10 lat, sama, bez pieniędzy i znajomości, utrzymując się jedynie z lekcji języków obcych. Czemu? Z nudy – odparłaby obojętnie, gdyby ją zapytać. Bo życie często bywa strasznie puste i bezbarwne – powiedziałaby, patrząc ci w oczy. I nigdy, przenigdy nie domyśliłabyś się, że kłamie. No, może nie kłamie. Ale nie mówi całej prawdy.

Więc – podróż. Dwa tysiące kilometrów koleją z Kra- kowa do Triestu. Tam zaokrętowała się na statek do Brindisi. Potem – kiedy w Kwiatonowicach zabrała się za spisywanie swoich przygód w listach, które ukazały się jako powieść – napisała, że ten statek nazywał się Vorwärts, czyli „Naprzód”, i że uznała to za znak od Boga. W Brindisi przesiadła się na parowiec do Sydney. Gdy przybyła na miejsce, miała pięć funtów. Musiała natychmiast znaleźć pracę. I znalazła. Uczyła języków. Z Australii popłynęła na Tasmanię i do Nowej Zelandii. Potem – czemu nie? – na wyspę Upolu w archipelagu Samoa, gdzie mieszkańcy nazywali ją Misi Lina i wplatali jej imię do wierszy i modlitw. Na Hawajach miała zostać pierwszą nauczycielką języków nowożytnych w jedynym gimnazjum republiki. Odmówiła. Weszła za to na wulkan Haleakalā. Trzytysięcznik. Znów popłynęła. Wylądowała w Kalifornii, przemierzyła Stany i Kanadę i 12 lipca 1902 roku, jak w szwajcarskim zegarku, stanęła na dworcu w Krakowie.

Czekał tam na nią ktoś, kto zniszczył jej pieczołowicie konstruowany, dziesięcioletni plan.

W czystym, jasnym pokoju

Vorwärts [Naprzód] – taki tytuł miała pierwsza książka Liny Bögli, napisana właśnie tu, w Kwiatonowicach, na przełomie roku 1902 i 1903. Po angielsku. Ręcznie, jak sądzę, choć współcześni Linie Mark Twain, Lew Tołstoj i Bolesław Prus pisali już wówczas na maszynach. Zresztą, kto wie? Może praktyczna Szwajcarka, metodycznie zabierając się do pracy, sprawiła sobie takie narzędzie i wypełniała pokoje dworku rytmicznym stukotem? Książkę opatrzyła dedykacją: „Moim przyjaciółkom na całej kuli ziemskiej: młodym dziewczynom”. Sukces chyba ją zaskoczył. Vorwärts wydano po angielsku, niemiecku, francusku i polsku (w 1908 roku), a ponoć także i w pięciu innych językach.

Lina dziwiła się pochlebnym recenzjom. „Czy rzeczywiście umiem tak dobrze pisać, jak ci panowie wszyscy twierdzą?” – wątpiła potem w pamiętnikach. „Nie mogę w to uwierzyć, ponieważ zwykle jest tak, że to, co robimy dobrze, na ogół też lubimy robić. A ja nie mogę powiedzieć, że lubię pisać”.

Rzeczywiście, zaniechała pisania na dłuższy czas. Dzieci Sczanieckich były już dorosłe, towarzyszyła więc bogatym Amerykanom w wojażach po Europie, wychowywała rozpieszczoną córkę rosyjskiego szambelana, uczyła angielskiego w prywatnej szkole, była guwernantką siostry żydowskiego bankowca. Czasem przyjeżdżała jeszcze do Kwiatonowic odpocząć. Wreszcie – wyjechała na dobre. Jesienią 1907 roku została nauczycielką francuskiego w szkole nad Jeziorem Bodeńskim. Możesz sobie wyobrazić, jak pięćdziesięciokilkuletnia stara panna w długiej sukni i z parasolką spaceruje, przyglądając się startowi pierwszych zeppelinów. Poza prywatnym dziennikiem nie pisze nic. Po prostu nie ma o czym.

Czytelnicy czekali jednak na kolejną powieść i Lina doszła do wniosku, że czas znów wyruszyć w drogę. Tym razem na 3 lata, Koleją Transsyberyjską do Chin i Japonii. Umęczyła ją ta podróż. Wszystko ją irytowało: brud, hałas, jedzenie pałeczkami, obce języki, inne obyczaje… Nie przyjęła profesorskiego stanowiska na chińskim uniwersytecie w stołecznym Nankinie, na którym już wówczas mogły studiować kobiety. Z ulgą wróciła do Szwajcarii w 1914 roku. Postanowiła, że już nigdy nie wyjedzie poza jej granice.

Choć recenzje były przychylne, książka Immer Vorwärts [Zawsze naprzód] nie powtórzyła sukcesu pierwszej.

Trudno powiedzieć, czy Linę to dotknęło. Wynajęła narożny pokój w miasteczku Herzogenbuchsee, w gospodzie Kreuz. Ułożyła marynarki chińskich mandarynów na łóżku, by służyły za narzutę, kupiła emaliowaną miskę do mycia i drewniane krzesła. Proste posiłki jadała sztućcami podarowanymi jej przez króla Kalākaua z Honolulu. Zawsze płaciła czynsz za dwanaście miesięcy z góry. „Chcę właśnie mieszkać w czystym, jasnym pokoju. Gdybym nie mogła tak mieszkać, byłabym bardzo nieszczęśliwa” – zanotowała w pamiętnikach. Już nigdy nie wyruszyła w podróż i nie napisała żadnej nowej książki. W narożnym pokoju w Kreuz przemieszkała sama 27 lat.

I na tym mogłabym skończyć tę opowieść o statecznej Szwajcarce, która wypłynęła z Kwiatonowic na szerokie wody, dwukrotnie okrążyła świat, po czym uznała, że nie ma sensu więcej opuszczać pokoju. Ale to nie byłaby pełna opowieść o Linie. Nie, póki nie pojawi się w niej Bijak.

W górę

Popatrz, to on. W wizji Jacka Malczewskiego jest brzydki. Siedzi zwalisty, z rękoma w kieszeniach munduru, brwi ma zmarszczone, łeb łysy, uszy sterczące, wąsy czarne, minę zaś skrzywioną. Doprawdy trudno zgadnąć, jak Lina mogła się w nim zakochać.

Bo się zakochała! Tak, ona – stateczna szwajcarska guwernantka, punktualna Lina-dyscyplina – na śmierć i życie zakochała się w polskim oficerze. Nazywał się Juliusz Bijak. I nikt nigdy by się o tym nie dowiedział, gdyby nie 6 tysięcy stron pamiętników, zapisanych pochyłym, płaskim pismem Liny, odnalezionych na starym strychu przez wnuczkę Hermana Hessego i cierpliwie przeczytanych przez pisarkę i tłumaczkę Judith Arlt. Tam kryła się tajemnica miłości Liny. Sekret jej życia.

Jak mam ci o tym opowiedzieć…

To stało się 2 lutego 1892 roku.

Trwało dokładnie pięć miesięcy.

On – oświadczył się. Ona – odmówiła.

Wsiadła w pociąg i ruszyła w podróż dookoła świata. Dała sobie i jemu 10 lat na zapomnienie.

Po 10 latach czekał na nią na dworcu. Znów się oświadczył, a ona znów odmówiła.

Nie napisała o nim ani słowa w żadnej ze swoich książek. W pamiętnikach ukryła go pod pojedynczą literą B. Dopiero w październiku 1914 roku, gdy Krystyna Sczaniecka, córka Kazimierza, poinformowała ją, że zmarł na wojnie śmiercią bohaterską, po raz pierwszy napisała o nim wprost: „Bijak”.

„Czuję się dziś tak bardzo smutna” – zanotowała tego dnia, jakby coś w niej pękło i prawda, jak żółć, wylała się z jej serca – „że najchętniej też umarłabym, by dołączyć się do niego i być mu tym, czym na tym świecie być mu nie mogłam. A dlaczego nie? Brakowało nam kaucji oficerskiej, 50 000 koron, nędznych pięćdziesiąt tysięcy, które miliarderzy amerykańscy wydają tylko na ozdoby z kwiatów na ich uroczystości. A nam ta marna, licha sumka przeszkodziła, nie pozwoliła spędzić życia razem i kazała każdemu z nas iść swoją drogą oddzielnie”.

Nie wiedziała, że generał Juliusz Bijak nie umarł wówczas, lecz dostał się do niewoli i żył jeszcze 29 lat.

Nigdy nie wspomniał o niej w swoich dziennikach.

Nie wiadomo, czy kiedykolwiek się ożenił.

Lina Bögli zmarła rok i cztery miesiące przed nim, 22 grudnia 1941 roku, w swoim czystym i jasnym pokoju, opłaciwszy czynsz, rachunek za stypę i zaprojektowawszy swój nagrobek.

Jest na nim kula ziemska, gołąb wzbijający się do lotu i napis „Vorwärts Aufwärts”.

„Naprzód – w górę”.

Mapa świata z 1900 roku, Paryż. National Library of Australia, domena publiczna

Zdjęcie Liny wykonane w Krakowie w atelier Miena & Sebalda w 1892 roku. Za: L. Bögli, AVANTI: Listy z podróży naokoło świata, Kraków 1908

Dwór w Kwiatonowicach. Ze zbiorów M. Miller i K. Świerzowskiego

Lina w woalce z rodziną Sczanieckich w Kwiatonowicach, ok. 1890. Ze zbiorów M. Miller i K. Świerzowskiego

Lina Bögli w kostiumie do jazdy samochodem w szwajcarskim Scheidegg, 1914. Ze zbiorów M. Miller i K. Świerzowskiego

Rysunek Juliusza Bijaka autorstwa anonimowego twórcy, na podstawie obrazu Jacka Malczewskiego. Za: J. Bijak, Wspomnienia ze służby wojskowej, Poznań 1929

Lina Bögli otoczona pamiątkami z orientalnych podróży w swoim „czystym, jasnym pokoju” w gospodzie Kreuz, Herzogenbuchsee, ok. 1917. Ze zbiorów M. Miller i K. Świerzowskiego

POSKROMIENIE RABUSIA

Założenie dworskie w Zbyszycach

Zbyszyce na początku XIX wieku. E. Kronbach, Darstellungen aus dem königreiche Galizien insbesondere der Karpathen im Sandecer Kreise, Wien 1823. Z archiwum Biblioteki Jagiellońskiej

Powiem ci, że wyglądał na zdziwionego. No bo przecież znał te miejsca. Wiedział, że nie są jego. Nie, żeby wcześniej tam nie bywał, ale wiesz – zawsze było przy tym pełno krzyku i lamentu, zawsze była rozpaczliwa walka, jakieś tamy, barykady, worki z piaskiem. A teraz nic. Więc musiał być zdziwiony, kiedy tak pomału i bez oporu wpełzał do Kurowa, Lipia, Kobyla, Tęgoborza, Zbyszyc i na pola znamirowickie. Nie wiedział wtedy jeszcze, co się dzieje i jak bardzo to go zmieni. Że z rwącej górskiej rzeki zmieni się w spokojne jezioro…

A przecież jeszcze nie tak dawno trzymały się go żarty, takie, wiesz, psie figle. Nie było dla niego żadnej świętości. Potrafił na przykład wpaść na zbyszycki cmentarz, podmyć groby, poodsłaniać trumny. Nie wierzysz? Przysięgam ci, że to prawda! Widziała to Zosia Lippianka – córka Kunegundy z domu Świerczek ze Zbyszyc. Miała wtedy kilka lat i zapamiętała na całe życie, że w jednej trumnie leżała jakaś ładna pani, hrabianka może, całkiem dobrze zakonserwowana, w pięknej, czarnej, koronkowej sukni, ta suknia zahaczyła się o coś i pruła, pruła, pruła…

On

Z ludźmi znał się od dawna. Towarzyszyli mu w biegu. Zwłaszcza tu, w górach, gdzie wyrąbał wygodny przełom. Wędrowali tędy kupcy z Węgier nad Bałtyk. Przy tym szlaku wyrastały samotne zamki-strażnice, a z czasem wsie i miasteczka. Tak chyba było i ze Zbyszycami, choć nie wiadomo na pewno. ON nic nam nie powie, nie zwracał nigdy uwagi na takie sprawy. Po prostu taki już jest. Możliwe, że nawet nie zauważył, że gdzieś pod bokiem wyrósł mu jarmark i wieś, że na wzgórzu usadowił się kościół.

To było gdzieś około roku 1242. Zbyszyce (już wówczas istniały) należały do rycerzy herbu Niesobia. Rycerze ci pochodzili z Kępna w Wielkopolsce i dlatego nazywano ich Kępińskimi albo Kempińskimi. Kościół na wzgórzu ufundował Bartłomiej Kępiński. Jeden z jego potomków o imieniu Wierzbięta na początku XV wieku ufundował drugi kościół, na miejscu poprzedniego. Co się stało ze starym? Może spłonął? Wydaje mi się, że ON raczej nie maczał w tym palców. Owszem, bywał uciążliwy, ale raczej dla leżącej niżej wsi. Chyba nigdy nie sięgał aż tak wysoko, na wzgórze. Co najwyżej liznął piwnice plebanii, zalał węgiel i ziemniaki, ale znieść cały kościół? Chyba mimo wszystko nie byłby do tego zdolny. Dlatego obstawiam raczej pożar, może od pioruna. A może był to pęd ku nowoczesności? Wierzbięta ufundował kościół murowany, na miarę miasteczka. Ach, widzisz, przecież zapomniałabym ci powiedzieć, że lokacja Zbyszyc odbyła się na prawie niemieckim w 1416 roku. Czy na NIM zrobiło to jakieś wrażenie? Nie sądzę. Dalej nie miał za grosz respektu. Po brukowanym ryneczku zapewne nawet lepiej mu się płynęło niż kiedyś po błocie i kamieniach. Mówiłam ci, ON taki jest. Niczego nie uszanuje. Chociaż akurat kościoła, który w 1442 roku został konsekrowany przez samego biskupa Zbigniewa Oleśnickiego, nigdy nie tykał. Za wysokie progi.

Tknęli go za to podobno arianie. Jan Kępiński przeszedł na arianizm około 1492 roku. W połowie kolejnego stulecia, za czasów Mikołaja Kępińskiego, mieli nawet kościół ogołocić i sprofanować. Tak przynajmniej podają źródła – a zapewne po prostu dostosowali go tylko do swoich wymogów. Świątynię katolikom zwrócił Stanisław Kępiński, starosta muszyński, ci zaś odnowili ją i ponownie poświęcili, zmieniając wezwanie ze św. Wojciecha na Bartłomieja. Ale nawet Bartłomiej, bądź co bądź patron najstarszego pradziada Kępińskiego, nie zrobił wrażenia na dziedzicach Zbyszyc. Jeszcze przez kilka pokoleń trzymali się arianizmu, co poświadcza zapis w księgach, w których ostatniego z nich, Ludwika, określono mianem „haeres hereticus”. Jan Krzesz, który objął po nim te ziemie, także odrzucał dogmat o Trójcy Świętej, więc pięć przepięknych gotyckich stalli, które od początku XVI wieku stały pod chórem kościoła, miało czekać jeszcze 100 lat na nawrócenie kolatorów.

JEGO oczywiście nic to nie obchodziło. Było mu wszystko jedno, czy w kościele modlą się katolicy, czy arianie. I tak do niego nie dosięgał. Wolał znęcać się nad Bogu ducha winnym miasteczkiem. Pewnie nawet już tego nie pamięta: jak w 1651 roku wtargnął do domów i na pola, jak porywał, niszczył, topił. Gdy opadł, przyszła zaraza. Nawet to go nie wzruszyło. Wrócił 9 lat później, a zaraz po nim przyszło morowe powietrze.

Plagi

Piękne gotyckie stalle w kościele w Zbyszycach zajęli dopiero Stadniccy. Stadniccy herbu Śreniawa – to była potęga! Największa fortuna Pogórza: mieli 26 folwarków w 2 kluczach – zbyszyckim i rożnowskim, w sumie 45 wsi i miasteczko Zbyszyce. Dominium zbyszyckie, tak się to wówczas nazywało. Parafia liczyła 1000 osób. Panowie Stadniccy, zasiadający w rzeźbionych stallach, wpatrzeni w gotycką polichromię, tę najstarszą, we wnękach ołtarzowych w ścianie tęczowej: w Madonnę, św. Helenę, Trójcę Świętą i inne, późniejsze już, malowidła. Stadniccy przychodzili tu przez specjalną furtkę w murze. Nie mieli daleko. W tym miejscu, gdzie dziś stoi dwór, wybudowali kasztel obronny, drewniany, lecz z czterema murowanymi wieżami i mansardowym dachem. Oczyma duszy widzę, jak idą: stary hrabia Antoni, twórca tego imperium, i jego synowie: Franciszek, Piotr, Józef i Jan, którzy zaczną wyprzedawać majątek, gdy tylko ojciec pożegna się ze światem w 1776 roku.

Czemu sprzedali to wszystko? Nie wiem. Może ON też był winny? Może zmęczyły ich jego ciągłe napaści? Kasztel oczywiście bronił się świetnie, lecz cóż miało zrobić miasteczko? Tylko w 1813 roku powódź zniszczyła w Zbyszycach 23 domy, zabiła 55 osób i zdemolowała miasto, tak że – jak ksiądz Józef Gnutkiewicz, pleban 300 dusz, z czego „225 do spowiedzi zdatnych”, zanotował w swej księdze parafialnej – „nec locus ubi Troja”, po mieście nie został nawet ślad. A to był przecież tylko jeden z wielu JEGO wyczynów. Kolejny miał miejsce w 1844 roku, następny w 1845. Dla NIEGO nie miało oczywiście znaczenia, że Zbyszyce przez małżeństwo Józefy Stadnickiej w 1833 roku przeszły w ręce Szujskich. Mówiłam ci już, to nie było nic osobistego. Równie dobrze mógł pustoszyć majątek Piotra Szujskiego, złożony z 231 mórg ziemi uprawnej, 65 mórg łąk, 233 pastwisk i 1127 lasu. Naprawdę nie miał względu na osoby. Tego, że Szujscy przebudowali obronny kasztel w przepiękny barokowo-klasycystyczny dwór, nie zauważył. Zbyt był zajęty podmywaniem tego, co zdołano odbudować, niszczeniem tego, co posiano, znoszeniem kamieni i szlamu na zaorane pola.

Tymczasem Zbyszyce znów przeszły z rąk do rąk. Piotr i Zofia Szujscy nie mieli dzieci. Sprzedali majątek Adamowi Jordanowi, właścicielowi Więckowic. Pan Adam nie bywał w Zbyszycach zbyt często – nie miał na nie czasu. Dwór wydzierżawił Żydowi Kurcowi, sam zaś rozpoczął parcelację gruntu pomiędzy chłopów. Trafił akurat na dewaluację złotówki i szybko okazało się, że za morgę gruntu płacą mu tyle, co za jedną kurę. To chyba ostatecznie go rozczarowało, bo w 1919 roku odsprzedał (choć mówi się, że nie tyle odsprzedał, ile zamienił przy grze w karty na majątek w Znamirowicach) Zbyszyce Stanisławowi Langerowi, lekarzowi sztabowemu w armii austriackiej, i jego żonie Wandzie.

Langerowie mieli trzech synów: Olgierda, Witolda i Zbigniewa. Majątek kupili z myślą o Witoldzie, studencie Wydziału Rolniczego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nie dane mu jednak było objąć gospodarki: zginął w 1919 roku, daleko stąd, w czasie obrony Lwowa, osłaniając pociąg pancerny Odsiecz I. Wanda kazała pochować go w Krakowie, na Rakowicach. Urządziła mu w dworze ołtarzyk i dbała, by zawsze stały na nim świeże kwiaty z dworskich szklarni.

Jarzmo

To miejsce zawsze było pechowe. Ginęli tu ludzie, łodzie wywracały się i roztrzaskiwały na kamieniach. Próbowano zwalić wszystko na diabła. Mówiono, że dawno temu założył się z chłopem, że właśnie tu, między Ostrą Górą a Łaziskami, przekroczy Dunajec suchą stopą, i że ciskał wielkie głazy w nurt, by zbudować most, aż przeszkodziła mu jutrzenka. Jeśli mam być szczera, nigdy żadnego diabła tam nie widziałam. Myślę raczej, że to był ON. To było najwęższe miejsce w dolinie, a ON zawsze źle reagował na takie ograniczenia. Pieklił się, burzył. Dlatego wydaje mi się, że nie ma co szukać diabła. Dunajec wystarczy.

Najgorszy numer wykręcił w 1934 roku. Zaczęło się jak zwykle. 16 lipca przyszły gwałtowne deszcze i oberwanie chmury. Jakby tylko na to czekał. Zebrał się w sobie, rozhuczał i wyrwał na wolność. Zalał równie na obu brzegach, wtargnął na pola, zniszczył całe plony. To mu nie wystarczyło. W zbyszyckiej parafii zabrał cztery domy: w Lipiu jeden, w Załężu dwa, a w Kobylu porwał dom niejakiego Jaśkiewicza, z Jaśkiewiczem w środku. Zaniósł go aż pod Zakliczyn i dopiero tam osadził na wiklinie. Może uznał, że to zabawne, nie wiem. To właśnie wtedy podmył cmentarz i porwał martwą hrabiankę. Ale największy błąd popełnił pod Tarnowem, w Mościcach, kiedy ośmielił się zagrozić państwowym Azotom. Rozumiesz, to było trochę tak, jakby rzucił wyzwanie samej władzy… Najwyraźniej nie wiedział, że już knują przeciwko niemu. Że potrzebują tylko pretekstu. I dał im go.

Człowiek, który miał go ujarzmić, nazywał się Karol Pomianowski. Był inżynierem na Politechnice Lwowskiej. Kiedyś zajmował się kolejnictwem. Zbudował nawet kolej Chabówka–Zakopane. Potem przerzucił się na rzeki. Nie podobało mu się, że płyną tak bezczynnie. Na początku XX wieku opracował plan wykorzystania krajowej sieci rzek do celów energetycznych. Nakreślił plany pierwszych zapór: w Porąbce, Rożnowie, Czorsztynie i Jazowsku na Dunajcu, w Myczkowcach na Sanie i Bielanach pod Warszawą na Wiśle. Projekt ujarzmienia Dunajca był gotowy już w 1908 roku. Potrzeba było jednak powodzi w 1934 roku, by sprawie nadać bieg.

Roboty przy budowie zapory w Rożnowie zaczęły się już w 1935 roku.

ON oczywiście nie miał pojęcia, na co się zanosi. Zlekceważył pierwsze wiercenia, pierwsze pomiary geodetów. Może myślał, że idzie o zwykłe umocnienie brzegów, o jakieś proste szalunki, które rozniesie w pył, kiedy tylko mu się zachce. Skąd mógł wiedzieć, że inżynier Pomianowski planuje nałożyć mu jarzmo? I to jakie jarzmo! „Zadanie Rożnowa to zupełna elektryfikacja kraju między Tarnowem, Kielcami a Radomiem” – pisały gazety. „Za kilka lat stan wód na Dunajcu będzie poruszał warszawskie pociągi i nowe centrum przemysłu” – przewidywano. ON wszystko to lekceważył. Nie czytał gazet. To, że w dworze w Zbyszycach, u pana Langera, osiedli pierwsi pracownicy firmy Zapory i Roboty Hydrauliczne Towarzystwo Polsko-Francuskie, zwyczajnie przegapił. Myślę, że po raz pierwszy poczuł, że w tym wąskim przesmyku między Ostrą Górą a Łaziskami dzieje się coś niezwykłego, dopiero wtedy, gdy świdry zaczęły drążyć dno. Tego nie mógł już przeoczyć. Nie da się przeoczyć 700 otworów, które wgryzają się nawet 43 metry w głąb ziemi. Trudno nie zauważyć nastrzyków z 10 tysięcy ton cementu, które wzmacniają dno i stoki okolicznych gór. Może jednak wciąż nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji.

Chociaż… czy ja wiem? Myślisz, że mógł się nie zorientować, że wyjeżdżają stąd ludzie? Prawda, nigdy zbytnio się nimi nie przejmował. A jednak nie mógł nie zauważyć tego eksodusu z Kurowa, Lipia, Kobyla, Tęgoborza, Zbyszyc i Znamirowic. W 1935 roku Komisja Wywłaszczeniowa wybrała 2350 hektarów ziemi, która miała wkrótce znaleźć się na dnie jeziora. Stało na niej 900 budynków, mieszkało 1500 osób. Owszem, wyjeżdżali powoli. Na ich miejsce przybywali inni – do pracy. W szczytowym okresie pracowało tu przecież prawie 2000 robotników. Mieli specjalne osiedle wzdłuż drogi na stoku góry Łaziska, tak zwaną Kolonię Francuską.

W połowie lat trzydziestych naprawdę ciężko już było mu udawać, że nic się tu nie dzieje. Nie mógł nie poczuć ciężaru betonu. Prawie czterdziestometrowy fundament wpuszczony 17 metrów w głąb koryta musiał go uwierać, gdy mijał Ostrą Górę i Łaziska. Nie mógł przeoczyć wyciętych drzew, wykarczowanych krzaków, cmentarza w Zbyszycach ekshumowanego i przeniesionego do Siennej. Chyba spokorniał wtedy, przyczaił się. W każdym razie przez całe trwanie budowy był nad podziw łagodny. Ani razu nie rzucił się na intruzów, nie zalał baraków, nie podmył maszyn. A przynajmniej nie w jakiś spektakularny sposób. Przycichł. Gdy do Rożnowa zjechali dziennikarze – i to ci najwięksi: Wańkowicz, Pruszyński – grzecznie robił za wielką rzekę gotową do współpracy. Do obrazu Rafała Malczewskiego zapozował jako spora biało-błękitna plama, złapana w pajęczynę drutu i betonu, płaska, łagodna jak krowa. A przecież w sierpniu 1939 roku gotowe już było 80 procent konstrukcji zapory, 30 procent sieci dróg, wykonano już 60 procent prac przy montażu turbin, które wkrótce – chcąc nie chcąc – miał poruszać.

Nie przejął się szczególnie tym, że resztę prac nad jarzmem, które miał wziąć na kark, wykonali Niemcy.

Jezioro

Powiem ci, że wyglądał na zdziwionego. Znał przecież te miejsca, wiedział, że nie są jego. Chyba najbardziej zaskoczyło go to, że nikt ich nie broni. Że nikt nie krzyczy, nie lamentuje, gdy coraz śmielej wpływa na rynek w Zbyszycach, pomału pożera pozostałe na rynku domy, zalewa je po czubki dachów i wznosi się coraz wyżej. To zaczęło się w 1941 roku i miało potrwać do 1943. Trzeba było 2 lat, by Dunajec z krnąbrnej górskiej rzeki, z bezmyślnego wandala i rabusia dobytku zmienił się w stateczne Jezioro Rożnowskie.

Cóż, nie miał wyjścia. Na drodze stanęło mu 450 tysięcy metrów sześciennych betonu, mur liczący 550 metrów długości, 9 metrów szerokości w koronie i 32,5 metra wysokości. Nawet taki hultaj jak ON musiał się przy nim nauczyć pokory i zacząć grzecznie poruszać cztery turbiny, zdolne łyknąć 240 metrów sześciennych wody na sekundę, żeby zamienić je w 56 megawatów energii elektrycznej.

Więc zmienił się. Rozlał. Uspokoił. Już nie trzymają się go psie figle. Cierpliwie nosi żaglówki i rowerki wodne. Najgłębszy jest przy samej zaporze – prawie 30 metrów. Wodę ma czystą. Żyją w niej raki i skójki, słodkowodne małże. Co jeszcze? 50 gatunków glonów, maleńkie wrotki, wioślarki i widłonogi oraz ryby. Mnóstwo ryb. Miętusy, okonie, ślizy, ukleje, sieje, karasie, leszcze i płocie, a w dopływach także łososie, pstrągi i brzany. Wędkarze zarybili go dodatkowo sandaczem, szczupakiem i sumem. Nie protestował. Ostatnio w ogóle rzadko protestuje. Jest sobie najcieplejszym jeziorem Małopolski i chyba dobrze mu z tym. Ma nawet swoją wyspę.

Jeśli zostało mu coś z rabusia, który pustoszył okoliczne wsie, to apetyt na ziemię. Lubi sobie czasem coś podmyć, cichaczem rozmiękczyć brzeg, ukradkiem podciąć go i pochłonąć. Wiele tu w okolicy osuwisk i nie ma co udawać, że to nie jego wina. On sam zamula się od tego i z wolna kurczy. W ciągu ostatnich 70 lat jego pojemność zmniejszyła się o 59 milionów metrów sześciennych, ale najwyraźniej się tym nie przejmuje. Pewnych nawyków nie da się wykorzenić.

A co ze Zbyszycami? Wybacz, znów zapomniałabym ci powiedzieć. Prawie całe znalazły się pod wodą: rynek, domy i pola. Co się ostało? Dwustu czterdziestu mieszkańców. I dwór. W latach sześćdziesiątych Langerowie ostatecznie go sprzedali. Dziś jest w nim Dom Pomocy Społecznej. Ocalał także mały gotycki kościół. W 2003 roku utracił wprawdzie drewnianą wieżę, lecz ON nie maczał w tym palców. To był pożar.

Wszystko, co zostało ze Zbyszyc, mieści się teraz na ostrym cyplu, który wrzyna się w wody Jeziora Rożnowskiego. Jezioro jest w tym miejscu płytkie i zamulone. ON znosi tu wiele z tego, co porywa po drodze, i czasem, kiedy spada poziom wód, spod powierzchni wyłania się łacha. Tworzy się nowa wyspa.

Wiesz co? Nie mogę się oprzeć wrażeniu, że to prezent od niego. Zadośćuczynienie.

Wizerunek kościoła i dworu w Zbyszycach namalowany w 1767 roku przez Feliksa Derysarza na jednej ze stalli w oratorium klasztornym Klarysek w Starym Sączu. Z archiwum klasztoru sióstr Klarysek w Starym Sączu

Rysunek późnogotyckich stalli kolatorskich w prezbiterium kościoła autorstwa Karola Gustawa Polityńskiego. Fot. Stanisław Tomkowicz, 1892. Z archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie

Wnętrze kościoła pw. św. Bartłomieja Ap. W tle kamienna płyta nagrobna Mikołaja Kępińskiego, zmarłego w 1390 roku. Fot. Tadeusz Szydłowski, 1927. Z archiwum Instytutu Sztuki PAN

Centrum Zbyszyc w połowie XIX wieku, mapa katastralna, 1846. Archiwum Narodowe w Krakowie

Budowa zapory wodnej na Dunajcu, 1936. Fot. S. Jarząbek

Od góry: Jeden z robotników wchodzi po drabinie na szczyt ściany zapory, sierpień 1939; Fragment ściany zapory na Dunajcu, sierpień 1939; Prezydent RP I. Mościcki podczas wizyty na placu budowy zapory wodnej na Dunajcu. Towarzyszą mu wicepremier inż. E. Kwiatkowski, minister spraw wojskowych gen. T. Kasprzycki, minister przemysłu i handlu A. Roman oraz kierownik robót inż. Z. Śliwiński, 1938. Fot. W. Pikiel. Wszystkie zdjęcia pochodzą z Narodowego Archiwum Cyfrowego

POCZĄTEK

Kościół pw. Narodzenia NMP w Krużlowej Wyżnej

Krużlowa w Albumie kościołów i kaplic dekanatu bobowskiego, [b.m.w.] 1866. Fot. ks. T. Bukowski, 2016. Z archiwum Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie

Jeśli się nie mylę, wszystko zaczęło się właśnie od wody. A ściślej: od bezmiaru wód. Nie zrozum mnie źle, nie chcę, żeby zabrzmiało to chełpliwie. Ale jest przecież napisane: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami”. To chyba nie pozostawia wątpliwości, prawda? Świat wyłonił się z wody.

Stań tutaj, na mostku, i popatrz, jak kotłuje się i przelewa, amorficzna, lecz zdolna przyjąć każdy kształt, wcielona możliwość, doskonała potencjalność…

Tak, wiem, to żaden bezmiar. Ot, potok, potoczek. Nazywa się Krużlówka. Spływa z gór i skacze po kamieniach dnem doliny, zaraz za mostkiem łączy się z drugą strugą i razem popłyną do Białej, by wreszcie wpaść do Dunajca. Ale to nie ma znaczenia. Woda to woda.

Lubię ten skrawek ziemi – w widłach dwóch niedużych potoków, zamknięty od tyłu stokiem góry. Jest taki osobny. Taki niczyj. Wyraźnie odcina się od wsi, od ludzkiej społeczności, może nawet od świata… Żeby tam wejść, musisz przejść przez ten most. A czymże jest most, jeśli nie przejściem między dwoma światami?

Wcale się nie dziwię, że kościół chciał stanąć właśnie tam.

Dno dzbana

Nie wiadomo, kiedy dokładnie go zbudowano ani dlaczego zniknął. Wieś nad potokiem, u stóp góry Rosochatki, istniała prawdopodobnie już w połowie XIII wieku. Była własnością rycerską, a jej panowie nosili imiona Krzesław, Prokosz, Jaszek i Miczek. Wtedy jeszcze zwano ją Smidlnem lub Smylnem. Nazwa Kruslova pojawia się dopiero w 1379 roku. Skąd się wzięła? Niektórzy mówią, że od ziemi („lawa”) i kamieni („krusz”). Ale nie lubię tej legendy. Wydaje mi się zmyślona. Czy jest lepsza? Bardziej prawdopodobne wydaje się, że nazwa Krużlowej wzięła się od dzbana. Po niemiecku der Krug to właśnie dzban. To samo znaczenie podaje Samuel Linde dla słów „kruż, krużlik, krożlik, krużek”. Może więc wieś, która w średniowieczu umościła się w kotlinie u stóp Rosochatki, kojarzyła się ludziom z wnętrzem dzbana. Zwłaszcza że – tak jak w prawdziwym dzbanie – na dnie miała wodę. Małą, wartką Krużlówkę, lewy dopływ Białej.

Woda to dużo lepszy początek niż kamienie, nie sądzisz?

Wszystkie wielkie kultury uważały, że na początku była woda i że to właśnie z niej wyłonił się świat. Znasz te historie? O wielkim kosmicznym praoceanie, dzikim i amorficznym, chaotycznym, z którego może powstać każde istnienie, bo wszystko już w nim jest, choć jeszcze się nie ziściło.

Ale wróćmy do Krużlowej. Wyłoniła się ze wzburzonych nurtów potoku, okrzepła i w 1340 roku liczyła 254 mieszkańców. Pod koniec XIV wieku stała się siedzibą rodu Pieniążków. Pieniążkowie pieczętowali się herbem Odrowąż i szybko pięli się w górę. Wielu było wśród nich sędziów, starostów, wielu dworzan i duchownych. Wraz z nimi w siłę rosły ich ziemie. Wkrótce Krużlowa miała folwark rycerski i drewniany kościół pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny.

Nie wiadomo, co stało się z tym kościołem. Może spłonął? Może zmyła go woda? Trudno powiedzieć. Kolejny, który w 1520 roku ufundował Jan Pieniążek, stanął już w zupełnie innym miejscu. Dziwnym.

Mówiono potem, że niesamowite rzeczy działy się w czasie jego budowy. Cały przygotowany materiał, złożony w miejscu, które Jan Pieniążek przeznaczył na świątynię, znikał w nocy. Odnajdywał się rankiem właśnie tu, na tym lichym spłachetku ziemi wciśniętym między dwa strumienie, podpartym z jednej strony stokiem góry. Niektórzy widzieli nawet wóz zaprzężony w białego konia, powożony przez nieznajomego woźnicę, który wiezie wszystkie te modrzewiowe i jodłowe deski, belki i gonty, a potem znika. Odnoszono drewno na miejsce, lecz w niewytłumaczalny sposób znów ginęło i wracało w widły strumieni. Teraz już wiesz, czemu powiedziałam, że ten kościół chciał stanąć właśnie tutaj? To nie Jan Pieniążek wybrał to miejsce. Czemu miałby to robić: to przecież wyjątkowo kiepska lokalizacja – trzeba było zbudować most i postawić wysoki mur, żeby ziemia nie osuwała się na świątynię. Ale ten kościół po prostu chciał tu być, a Jan Pieniążek był człowiekiem wystarczająco mądrym, by dostrzec w tym ingerencję siły wyższej. Kościół stanął więc tam, gdzie go widzisz, smukły i piękny, ze strzelistym dachem.

Wszystko, co najlepsze

Jan Pieniążek często bywał w Krakowie, na królewskim dworze, niejednokrotnie klęczał w wawelskich kaplicach, wyrobił sobie więc dobry gust i subtelny smak. Do budowy swojego kościoła zaangażował najlepszych. Niech cię nie zmyli budulec świątyni. Nie wznieśli jej bynajmniej chłopi z Krużlowej. Mogli pomagać, owszem. Ale główny ciężar prac wzięli na siebie fachowcy – miejscy cieśle, których wynajął Jan. To oni z niebywałym mistrzostwem, biegłością i kunsztem, bez jednego gwoździa postawili smukły, strzelisty kościół o niemal kwadratowej nawie i długim, węższym prezbiterium.

Strop Jan Pieniążek zażyczył sobie mieć kasetonowy.

To chyba także podpatrzył na Wawelu. Duże, płaskie kwadraty, pomalowane w wici, liście i kwiaty, w prezbiterium ozdobione złoconymi rozetami, które zdają się nieustannie wirować… Kto je malował? Kto snuł po stropie te spiralne pędy, stylizowane liście i kwiaty? Chyba wiesz, że nie powinno się zadawać takich pytań. Odpowiedź jest zawsze taka sama. Nie wiadomo. Ale skoro się upierasz, powiem ci, że są ludzie, którzy ośmielają się szukać imion. Tu, w Krużlowej i niedalekiej Libuszy, obstawiają człowieka, którego nazywano Mistrzem Tryptyku z Wójtowej. Kim był? Być może nazywał się Teofil Stancel, urodził się w Bardiowie w latach siedemdziesiątych XV wieku. Ozdobił malowidłami kościoły w Lewoczy i Koszycach, a następnie ruszył w wędrówkę po Polsce. Był w Bieczu (bo wysłał stąd list). Możliwe, że wówczas wykonał polichromię w Libuszy, tak podobną do krużlowskiej, jakby wyszła spod tej samej ręki. Może zresztą naprawdę tak było.

Wkrótce po ukończeniu budowy kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Krużlowej miał cztery murowane ołtarze, polichromowane ściany i strop (tylko on dotrwał do naszych czasów) oraz niezwykłą murowaną zakrystię – przylegającą do kościoła od północy, wówczas połączoną gotycko-renesansowym portalem z prezbiterium – którą ufundował Krzysztof Pieniążek, syn Jana. W kolatorskich ławach mieścili się wszyscy Pieniążkowie, a może także i plebani z Bractwa Księży, które zrzeszało duchownych znad Białej. W kościelnym skarbcu spoczywały cenne kielichy, ornaty, dalmatyki, antepedia i zbiór ksiąg religijno-filozoficznych. Ze starszej świątyni przeniesiono tu gotycką kamienną chrzcielnicę w kształcie kielicha z ośmioboczną czarą, ołtarz z Madonną, srebra i dzwon.

Kościół dostał więc od fundatora wszystko, co najlepsze.

W 1525 roku Jan Pieniążek uzyskał od Zygmunta Starego przeniesienie swojej wsi na prawo magdeburskie i potwierdzenie przywileju sołectwa. Krużlowa rosła. Piękniała. Miała karczmę, szpital dla sześciu ubogich i szkołę parafialną.

Madonna

Nie wiadomo, skąd się wzięła. Jedni mówią, że musiała powstać w Krakowie, w warsztacie jakiegoś mistrza, i że Jan Pieniążek zamówił ją, kupił i przywiózł do Krużlowej, na główny ołtarz. Inni twierdzą, że to niemożliwe, bo jest starsza, i że musiano przenieść ją tu z innego kościoła. Albo że w źródłach pojawia się dopiero w XVII wieku i pewnie trafiła tu niewiele wcześniej, kiedy Kraków pozbywał się takich staroci jak Ona. Niektórzy uważają, że nie mogła być sama, że musiała być częścią czegoś większego, jakiejś grupy czy tryptyku ze skrzydłami, i że to dlatego z tyłu jest pusta, wydrążona.

Mnie najbardziej odpowiadałaby zupełnie inna teoria. A gdybym ci powiedziała, że… przyniosła ją woda?

Zaraz, poczekaj, nie irytuj się. Pozwól mi wytłumaczyć. To przecież nie byłby pierwszy raz, nie pierwsza taka opowieść. Czy mało jest krzyży, cudownych obrazów, łaskami słynących posągów, które wyłoniły się z rzek, wyrzuconych na brzeg przez falę. Te najświętsze, najmocniejsze, stworzone nie przez człowieka, ręką inną niż ludzka uczynione – skąd się biorą, jeśli nie z wody? To ona je przynosi, ona – pośredniczka między światami. Czy nie tak było i z Madonną z Krużlowej? Może to właśnie dlatego, właśnie dla niej nowy kościół zbudowano nad rzeką?

Ma 119 centymetrów wysokości. Stoi wsparta na lewej nodze, wdzięcznie wygięta w literę S, z nagim Dzieciątkiem na lewym ręku. Jej małą główkę o wypukłym czole, długą szyję i udrapowaną szatę sięgającą stóp wyrzeźbił gdzieś między 1400 a 1410 rokiem w lipowym drewnie ten, którego – z braku wiedzy o jego imieniu – określa się mianem Mistrza Madonny z Krużlowej.

To wszystko są domysły, interpretacje, palcem na wodzie pisane poszlaki: że pochodził z Krakowa i tam właśnie wyrzeźbił Madonnę. Że być może napatrzył się na francuskie rzeźby w kości słoniowej, drewnie i kamieniu, że może nawet klęczał kiedyś przed Madonnami z Amiens i Bornelle. A może nie? Może urodził się gdzieś tutaj, lecz nie uległ wpływom rzeźby czeskiej, niemieckiej i śląskiej i rzeźbił tak, jak sam Ją widział w swej duszy, jak podpowiadało mu serce i drewno, bo Madonna, która chciała zamieszkać w kościele u zbiegu dwóch potoków, na skrawku ziemi z dwóch stron otoczonym wodą, miała być właśnie taka, a nie inna.

Wiem, że chciałbyś ją zobaczyć. Ale jej tam nie ma. Zaczekaj więc jeszcze moment.

W 1889 roku zobaczył ją Stanisław Wyspiański w czasie jednego z wyjazdów inwentaryzacyjnych, w których uczestniczył wraz z kolegami z krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Narysował Ją wówczas, a świat tak zachwycił się Jej urodą, że postanowiono przenieść Ją do muzeum. Nie mam pewności, czy ta zmiana przypadła Jej do gustu. Choć pewnie nie było innego wyjścia – te dwie rzeczki nie chroniły Jej już tak dobrze jak kiedyś… Wszystko się pozmieniało. Jeśli chcesz Ją obejrzeć, jedź do Krakowa i idź do Pałacu Biskupa Erazma Ciołka. W Krużlowej zobaczysz kopię. A nawet trzy. Jedna, wyrzeźbiona w drewnie, stoi w bocznym ołtarzu, dwie pozostałe – sama nie wiem, jak ci to powiedzieć… Odtworzono w technologii 3D z elementów drewnianych. Pierwsza stoi na kolumnie przed wielkim, nowym kościołem, konsekrowanym ledwie 13 lat temu, druga – w jego wnętrzu.

Pomiędzy

Nie, nie odchodź jeszcze. Obiecuję, już kończę.

Opowiem ci jeszcze tylko, że ten kościół zawsze był piękny i bogaty. Wyposażono go w inne znakomite rzeźby: gotyckiego Chrystusa na belce tęczowej i dziewięćdziesięciocentymetrową figurę św. Stanisława Biskupa, o 10 lat późniejszą od Madonny, innego dłuta, dziś zabezpieczoną w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. W XVII wieku świątynia rozrosła się o półkolistą boczną kaplicę św. Anny, później połączoną z zakrystią. Od zachodu przylgnęła do kościoła drewniana dzwonnica i po kotlinie zaczął się nieść głos dwóch dzwonów. W głównym ołtarzu pojawił się, nie wiadomo kiedy ani skąd, słynący łaskami obraz Przemienienia Pańskiego na prostokątnej desce. To veraikon – wzorowane na Mandylionie z Edessy Prawdziwe Oblicze; Jezus ma na nim spokojne wejrzenie, czarne pukle włosów opadające na ramiona i szpiczastą brodę z wąsami. Może on także skądś przypłynął?

Wiem, chcesz już iść. Wejść do środka, zamoczyć palce w wodzie święconej z kropielnicy. Na granicy światów, między sacrum a profanum zawsze trzeba się zanurzyć, obmyć.

Tu, na moście, jesteś w zawieszeniu, jesteś „pomiędzy”. Pomiędzy światami. Czy wiesz, że na dawnej Słowiańszczyźnie nie ratowano tonących? Uważano, że należą do rzeki, a może raczej do tego, co reprezentuje: do sfery nieziemskiej, nieludzkiej, do sacrum. Woda zawsze była granicą między tym a tamtym światem. Pamiętasz stare mapy? Te kończące się wielką otchłanią, krawędzią, za którą ocean zmieniał się w niekończący się wodospad? To woda zamykała świat na jego krańcach…

Kto wie, może kiedy przejdziesz tę rzekę, zapomnisz o wszystkim, co ci opowiedziałam? Pamiętasz Charona? Znienawidzony Styks i Lete, rzekę zapomnienia? Każdego, kto ją przepłynął, po czterdziestu dniach opuszczała pamięć o ziemskim życiu.

Może o mnie też zapomnisz?

Tak. Rozumiem. Musisz iść. Najwyższy czas. Wszystko płynie, któż wie o tym lepiej niż ja? Więc żegnaj. Chyba już się nie zobaczymy. Chociaż… kto wie? Może w jakiejś innej opowieści? W końcu, poza bezmiarem wód, na początku było także słowo.

Kościół Narodzenia NMP w Krużlowej Wyżnej. NAC

Fragment polichromii kościoła w Krużlowej Wyżnej (strop nawy bocznej) według rysunku Karola Wawrosza. Fot. S. Wąs. Za: F. Kopera, L. Lepszy, Kościoły drewniane Galicji Zachodniej, Kraków 1916

Fragment rzeźby Madonna z Krużlowej, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Fot. S. Kolowca. Z archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Rysunek Stanisława Wyspiańskiego: gotycka chrzcielnica (szkicownik warszawski). Za T. Łopatkiewicz, Naukowo-artystyczna wycieczka w sądeckie z 1889 roku, Nowy Sącz 2008

PODZIĘKOWANIA

Napisanie tej książki byłoby znacznie trudniejsze (a prawdopodobnie w ogóle niemożliwe), gdyby nie pomoc wielu osób. Chciałabym im tutaj podziękować.

Jestem ogromnie wdzięczna pani Magdalenie Miller i panu Kasprowi Świerzowskiemu, którzy nie tylko podźwignęli kwiatonowicki dwór z ruiny, ale również dali mu to, co najważniejsze – serce. Dziękuję za niezapomnianą gościnę i wszystkie detale, którymi mogłam wzbogacić opowieść o Linie. A także za płatki róży.

Dziękuję paniom Krystynie Bnińskiej-Jędrzejowicz i Izabelli Mier-Jędrzejowicz za ciepłe przyjęcie, poświęcony mi czas i gotowość pomocy. Dzięki nim mogłam odwiedzić zamek w Zatorze i poznać jego losy.

Ojcu Leszkowi Stańczewskiemu – przeorowi klasztoru w Czernej – dziękuję za życzliwość i zajmującą opowieść o historii eremu oraz udostępnienie wielu cennych materiałów. Ojcu Jerzemu Zielińskiemu z archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych dziękuję za pomoc w identyfikacji materiału fotograficznego.

Państwu Katarzynie i Jackowi Piwowarskim jestem bardzo wdzięczna za miłe przyjęcie (mimo skandalicznego spóźnienia) w ojcowskim młynie. Dzięki panu Jackowi poznałam wiele istotnych faktów dotyczących historii młyna i młynarstwa.

Podziękowania należą się także księdzu proboszczowi Stanisławowi Langnerowi, który udostępnił nam do zwiedzania kaplicę w Ojcowskim Parku Narodowym i opowiedział o jej dziejach. Wiele dowiedziałam się także od pani Alicji Subel z OPN, której konsultacja uchroniła mnie przed błędami w tekście o Dolinie Prądnika.

Pan Mariusz Popiela – dyrektor Domu Pomocy Społecznej w Zbyszycach – poświęcił mi swój cenny czas, pokazał Dom i pomógł w rozmowach z jego Mieszkańcami, zwłaszcza z panem Walerianem Wachelem, któremu również serdecznie dziękuję. Ksiądz proboszcz ojciec Jan Popa pokazał nam zbyszycki kościół, a także udostępnił stare księgi parafialne. Panu Jerzemu Langerowi jestem niezwykle zobowiązana za podzielenie się wspomnieniami rodzinnymi. Pani Adriannie Zwolińskiej-Olszak zawdzięczam natomiast przepiękne wspomnienie Jej cioci, Małgorzaty Koszkul.

Księdzu Stanisławowi Sudołowi – proboszczowi parafii Najświętszego Salwatora w Krakowie – dziękuję za wszelką pomoc udzieloną mi podczas zbierania materiałów do tekstu. Jestem także ogromnie wdzięczna pani Dorocie Jasińskiej za podzielenie się wiedzą i wnikliwą korektę.

Pani Aleksandrze Skorek z Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie chciałabym podziękować za udostępnienie materiałów, które okazały się kluczowe przy pisaniu tekstu, a także za cierpliwe tropienie błędów w jego kolejnych wersjach.

Bardzo dziękuję pani Katarzynie Nowak – zastępczyni dyrektorki Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha – za materiały, opiekę merytoryczną podczas tworzenia opowieści i za wszelką życzliwość.

Wiele wdzięczności mam także dla dyrekcji i pracowników Wodociągów Krakowskich – a zwłaszcza dla pana inżyniera Andrzeja Tyczyńskiego i pani Moniki Kupnickiej. Bez ich pomocy nie zdołałabym napisać rozdziału o wodociągach.

Jestem także winna podziękowanie księdzu proboszczowi Markowi Szewczykowi za udostępnienie materiałów o Krużlowej.

Dziękuję za konsultację merytoryczną tekstu o Lajkoniku pani dr Magdalenie Kwiecińskiej i panu Andrzejowi Szoce z Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Katarzyna Kobylarczyk

BIBLIOGRAFIA

Zamek w Zatorze

[b.a.], Historia stawów zatorskich, www.muzeumkarpia.eco.pl/muzeum.php?view=page3_1 (dostęp: kwiecień 2016).

[b.a.], Jeszcze słowo o Zatorze, „Czas” 1852, nr 201.

[b.a.], Wycieczka na Babią Górę, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 78.

[b.a.], Zatorski zamek, „Czas” 1852, nr 140.

Buś A., Skarby zatorskiego zamku, „Życie Zatora” 1998, nr 6 (76).

Grzybowski S., Wspomnienia, Zakamycze 1999.

Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, red. T. Gąsowski, Kraków 2006.

Perzanowski Z., Dawny Zator, w: Cracovia – Polonia – Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Kraków 1995.

Potocka-Wąsowiczowa A. z Tyszkiewiczów, Wspomnienia naocznego świadka, oprac. i wstęp B. Grochulska, Warszawa 1965.

Stępińska K., Pałace i zamki w Polsce dawniej i dziś, Warszawa 1997.

Kaplica „Na Wodzie” oraz osada młynarska Boroniówka w Ojcowskim Parku Narodowym

Dietl J., Uwagi nad zdrojowiskami krajowymi ze względu na ich skuteczność, zastosowanie i urządzenie, Kraków 1858.

Dietl J., Zakład hydropatyczny w Ojcowie, Kraków 1858.

Grabowski A., Historyczny opis miasta Krakowa i jego okolic, Kraków 1822.

Mierzyński Z., Ojców. Uzdrowisko klimatyczne leśno-górskie, Kraków 1895.

Myczkowski Z., Oremus W.F., Zespoły młynarskie w krajobrazie Doliny Prądnika, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1985, t. 19.

Przeździecki A., Przewodnik po Ojcowskiej Dolinie, Warszawa 1860.

Sander E., Błogosławiona Salomea i klasztory Klarysek w Zawichoście, Skale i Krakowie do końca XV wieku, Kraków 2015.

Waga A., Taczanowski W., Stronczyński K., Sprawozdanie z podróży naturalistów odbytej w r. 1854 do Ojcowa [reprint z „Biblioteki Warszawskiej” 1855 i 1857], wstęp prof. dr hab. J. Pawłowski, Ojców 2006.

www.ojcowskiparknarodowy.pl

Załuski W., Ojców. Kartka z dziejów doliny Prądnika, Warszawa 1903.

Ziarkowski D., Dzieje kaplicy pw. św. Józefa Rzemieślnika w Ojcowie w świetle zachowanych źródeł, „Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera” 2015, t. 25.

Żółciak J., Budownictwo młynarskie na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego. Wybrane problemy architektury, w: Zróżnicowanie i przemiany środowiska przyrodniczo-kulturowego Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, t. 2, Kultura, red. J. Partyka, Ojców 2004.

Kościół i klasztor oo. Karmelitów Bosych w Czernej

Graczyk W., Marszalska J.M., Klasztor Karmelitów Bosych w Czernej od pierwszej połowy XVII wieku do końca XIX wieku, Kraków 2004.

Romuald od św. Eliasza, Monografia klasztoru oo. Karmelitów Bosych w Czernej. Z ilustracjami, Czerna 1913.

Wanat B.J., Maryjne sanktuarium Karmelitów Bosych w Czernej. Przewodnik, Kraków 1992.

www.karmel.pl

Centrum Szkła i Ceramiki w Krakowie

Gajewska-Prorok E., materiały z wystawy Alchemicy szkła w Muzeum Karkonoskim, Jelenia Góra 2014.

Kneipp S., Stanisława Kneippa leczenie wodą, wyb. i przedm. P. Müldner-Nieckowski, Warszawa 1988.

Materiały z wystawy stałej Centrum Szkła i Ceramiki.

Torzewski J., Rozmowa o sztukach robienia szkła, Berdyczów 1785.

Kompleks wodociągów na Bielanach w Krakowie

[b.a.], Otwarcie wodociągu, „Czas” 1901, nr 37.

Wierzbicki R., Wodociągi Krakowa, Kraków 2011.

Ruch konika

Eljasz-Radzikowski W., Konik zwierzyniecki, Kraków 1898 (Biblioteka Krakowska)

Niezabitowski M., Lajkonik, http://www.krakow.pl/kultura/ 1344,artykul,lajkonik.html (dostęp: kwiecień 2016)

Trojanowski W., Konik zwierzyniecki, „Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny” 1916, t. 20, z. 1

Kościół sióstr Norbertanek, kościół pw. Najświętszego Salwatora wraz z kaplicą pw. św. Małgorzaty w Krakowie

[b.a.], O dawnem Zakopanem, „Wierchy” 1937, R. 15.

(jmr), Tak niegdyś odpoczywano nad Wisłą, http://wiadomosci.onet.pl/warszawa/tak-niegdys-odpoczywano-nad-wisla-zobacz/zrl3c (dostęp: kwiecień 2016).

Adamczewski J., W starym Krakowie, Kraków 1968.

Bąkowski K., Dawne kierunki rzek pod Krakowem, „Rocznik Krakowski” 1902, t. 5.

Bulanda J., Wisła pod Wawelem przed osiemdziesięciu laty, „Rocznik Krakowski” 1978, t. 49.

Hawrot J., Pierwotny kościół pod wezwaniem Salwatora na Zwierzyńcu w Krakowie, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1956, t. 1, z. 2.

Lenczowski J., Zwierzynieckie Sacrum: Kościół Najświętszego Salwatora. Kaplica śś. Małgorzaty i Judyty, Kraków 2010.

Lenczowski J., Zwierzynieckie Sacrum: Kościół Sióstr Norbertanek. Kaplica bł. Bronisławy, Kraków 2010.

Rożek M., Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Kraków 1993.

Rożek M., Święte miejsca Krakowa, Kraków 2007.

Semkowicz W., Krucyfiks z Sirolo i jego pochodzenie z kościoła św. Salwatora na Zwierzyńcu w Krakowie, „Rocznik Krakowski” 1932, t. 23.

Siwiec K., Idze, Idze bajoku… Rzecz o krakowskim Zwierzyńcu, Kraków 2014.

Tomkowicz S., Legendarna św. Wilgefortis albo Frasobliwa i obraz na Zwierzyńcu w Krakowie, „Rocznik Krakowski” 1913, t. 15.

Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego – Oddział im. A. Mickiewicza w Krakowie, Sprawozdanie za rok 1937, http://lewicowo.pl/towarzystwo-uniwersytetu-robotniczego-%E2%80%93-oddzial-im-a-mickiewicza-w-krakowie-sprawozdanie-za-rok-1937/ (dostęp: kwiecień 2016).

Żaki A., Badania archeologiczne koło kościoła Salwatora w Krakowie w 1955 roku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1956, t. 1, z. 2.

Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Cartwright J.H.E., Nakamura H., What kind of a wave is Hokusai’s Great wave off Kanagawa?, „Notes and Records”, http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/63/2/119 (dostęp: kwiecień 2016).

Dziechciaruk-Maj B., Nowak K., Urbańska M., Manggha. Historia projektu, Kraków 2009.

Kluczewska-Wójcik A., Feliks „Manggha” Jasieński i jego kolekcja w Muzeum Narodowym w Krakowie, Kraków 2014.

Kolekcja Muzeum Manggha od A do Z, red. A. Król, Kraków 2014.

Strzałka J., Po prostu Manggha, Kraków 2014.

Sztuka japońska w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków 1994.

Dwór w Kwiatonowicach

Arlt J., „Jem przy stole nakrytym czystym obrusem, z pięknej porcelany i sztućcami króla Kalakaua”. O pisarce podróżniczce Linie Bögli (1858–1941) [niepublikowany maszynopis; tekst miał się ukazać w piśmie „Dialog” w 2005 roku].

Arlt J., Lina Bögli, czyli Szwajcarka w drodze, w: Człowiek w drodze. Materiały z III Międzynarodowej Sesji z cyklu „Świat jeden, ale niejednolity”, t. 2: Między tekstem a osobą, red. i wstęp L. Wiśniewska, Bydgoszcz 2000.

Arlt J., Miłość Liny Bögli, „Dialog” 2006, nr 4.

Bijak J., Wspomnienia ze służby wojskowej, Poznań 1929.

Bögli L., AVANTI: Listy z podróży naokoło świata, Lwów 1908.

Dembiński S., Rok 1848. Kronika dworów szlacheckich zebrana na pięćdziesięcioletnią rocznicę smutnych wypadków lutego, Jasło 1896.

Miller M., Z tajemnic kwiatonowickiego dworu [cykl], „Gazeta Gorlicka” 2001–2003.

Założenie dworskie w Zbyszycach

Fałowski K., Gotycki kościół parafialny pw. św. Bartłomieja w Zbyszycach, „Almanach Sądecki” 2004, nr 3–4.

Hajduk Ł., Firlej P., Związek Gmin Jeziora Rożnowskiego. Piękno regionu, ochrona i rekultywacja jezior, Tarnów 2012.

Jabłońska A., Zapory wodne w Porąbce i Rożnowie, w: Modernizmy. Architektura nowoczesności w II RP, t. 1, red. A. Szczerski, Kraków 2013.

Łepkowski J., Listy z Galicji, w: Romantyczne wędrówki po Galicji, red. A. Zieliński, Wrocław 1987.

Pagaczewski S., Dolina Dunajca. Od Pienin po Jezioro Rożnowskie i Czchów, [b.m.w.] 1949.

Pauli Ż., Wyimki z podróży po Galicji w roku 1831, w: Romantyczne wędrówki po Galicji, red. A. Zieliński, Wrocław 1987.

Styczyńska I., Zbyszyce, „Almanach Sądecki” 1993, nr 2.

Tobiasz-Otrębska K., Gródek nad Dunajcem i okolice, Nowy Sącz 2009.

Tomkowicz S., Stanisława Tomkowicza inwentarz zabytków powiatu sądeckiego, t. 1, oprac. P. i T. Łopatkiewicz, Kraków 2007.

Wiktor J., Pieniny i ziemia sądecka, Kraków 1956.

Kościół pw. Narodzenia NMP w Krużlowej Wyżnej

Kowalski P., Woda żywa. Opowieść o wodzie, zdrowiu, higienie i dietetyce, Wrocław 2002.

Nowiński J., Unikalne znaczenie wody chrzcielnej i jej wykradanie do praktyk magicznych przyczyną ewolucji formy chrzcielnicy i jej zabezpieczenia, „Seminare” 2014, t. 35, nr 2.

Sapalski K., Zabytkowy Kościół Narodzenia NMP w Krużlowej, praca magisterska pod kierunkiem ks. dr. Władysława Szczerbaka w Instytucie Teologicznym w Tarnowie agregowanym do Wydziału Teologicznego PAT, Tarnów 1998.

Wolff-Łozińska B., Malowidła stropów polskich w I połowie XVI w., Warszawa 1971.